Bệnh sởi từ lâu đã được biết đến là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất ở trẻ em, do virus sởi gây ra và lây lan mạnh qua đường hô hấp. Mặc dù đã có vắc xin phòng bệnh hiệu quả, song những năm gần đây, tình trạng trẻ chưa được tiêm đầy đủ hoặc phụ huynh chủ quan trong việc phòng bệnh khiến số ca mắc sởi có xu hướng gia tăng trở lại. Đây là hồi chuông cảnh báo về nguy cơ bùng phát dịch nếu cộng đồng không nâng cao ý thức phòng ngừa.
Virus sởi – tác nhân gây bệnh cực kỳ dễ lây
Virus sởi có khả năng lây lan rất mạnh. Khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, virus theo các giọt bắn li ti phát tán ra không khí. Những người xung quanh chỉ cần hít phải hoặc tiếp xúc với bề mặt có chứa virus rồi đưa tay lên mũi, miệng là có nguy cơ mắc bệnh. Đặc biệt, virus có thể tồn tại trong không khí đến vài giờ, khiến mức độ lây nhiễm càng khó kiểm soát.
Trẻ em chưa được tiêm phòng hoặc có hệ miễn dịch yếu là đối tượng dễ mắc bệnh nhất. Bệnh sởi không chỉ gây sốt cao, phát ban, ho, đỏ mắt mà còn có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm như viêm phổi, tiêu chảy, viêm tai giữa, viêm não. Những biến chứng này có thể đe dọa tính mạng trẻ nếu không được điều trị kịp thời.
Diễn biến bệnh nhanh và dễ gây biến chứng
Thời gian ủ bệnh sởi thường kéo dài từ hơn một tuần đến gần hai tuần trước khi xuất hiện triệu chứng. Ban đầu, trẻ chỉ có dấu hiệu giống cảm cúm như sốt nhẹ, sổ mũi, ho khan. Sau đó, nhiệt độ tăng cao, mắt đỏ và chảy nước mắt. Các mảng trắng nhỏ xuất hiện trong niêm mạc miệng (dấu hiệu Koplik), báo hiệu bệnh đang tiến triển.
Khoảng vài ngày sau, ban đỏ đặc trưng của sởi xuất hiện và lan dần từ mặt xuống toàn thân. Khi đó, virus đã lan rộng trong cơ thể, khiến trẻ mệt mỏi, quấy khóc và dễ bị mất nước. Nếu không được chăm sóc và theo dõi đúng cách, bệnh có thể nhanh chóng chuyển biến xấu.
Nhiều ca bệnh nặng dẫn đến viêm phổi – biến chứng phổ biến nhất và cũng là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do sởi ở trẻ nhỏ. Viêm não do sởi, dù hiếm gặp hơn, nhưng cực kỳ nguy hiểm vì có thể để lại di chứng lâu dài về vận động và trí tuệ.
Tiêm vắc xin cho trẻ em tại Bệnh viện Sản Nhi Quảng Ninh
Nguy cơ bùng phát dịch nếu chủ quan
Các chuyên gia dịch tễ cảnh báo rằng sự chủ quan trong công tác tiêm chủng chính là yếu tố then chốt đẩy nguy cơ tái bùng phát bệnh sởi lên mức đáng lo ngại. Sởi vốn là bệnh có khả năng lây lan cực kỳ mạnh, chỉ cần tỷ lệ tiêm chủng giảm xuống dưới ngưỡng khuyến cáo của ngành y tế, “hàng rào miễn dịch cộng đồng” lập tức suy yếu, tạo điều kiện để virus sởi lan truyền nhanh chóng và âm thầm trong cộng đồng. Đặc biệt, trong những môi trường tập trung đông người như nhà trẻ, trường học, bệnh viện, khu dân cư chật hẹp, virus có thể bùng phát thành ổ dịch chỉ trong vài ngày nếu có trường hợp bệnh xâm nhập. Thực tế tại nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy hầu hết các đợt dịch sởi lớn trong thập kỷ qua đều xảy ra tại những khu vực có tỷ lệ tiêm phòng thấp hoặc gián đoạn tiêm chủng do dịch bệnh, thiên tai hoặc tâm lý ngại tiêm của phụ huynh.
Điều đáng lưu tâm hơn nữa là những trẻ chưa đến tuổi tiêm chủng, trẻ sơ sinh, hoặc những em bé có bệnh lý nền, sức khỏe yếu hoàn toàn phải phụ thuộc vào “miễn dịch cộng đồng” để được bảo vệ. Khi cộng đồng không còn miễn dịch đầy đủ, nhóm trẻ này sẽ trở thành đối tượng dễ tổn thương nhất, có nguy cơ cao bị biến chứng nặng như viêm phổi, viêm não, suy dinh dưỡng hoặc thậm chí đe dọa tính mạng. Vì vậy, sự chủ quan của một bộ phận nhỏ người dân có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho cả cộng đồng, đặc biệt đối với các nhóm trẻ yếu thế.
Các biện pháp phòng chống bệnh sởi hữu hiệu
Tiêm vắc xin đúng lịch là biện pháp quan trọng nhất, hiệu quả nhất và cũng là hàng rào bảo vệ bền vững nhất trong phòng ngừa bệnh sởi. Vắc xin sởi đơn hoặc vắc xin phối hợp sởi – quai bị – rubella (MMR) đã được sử dụng trong nhiều thập niên trên toàn thế giới, chứng minh độ an toàn rất cao và hiệu quả vượt trội trong việc ngăn ngừa lây nhiễm cũng như giảm mức độ nghiêm trọng nếu bệnh xảy ra. Trẻ cần được tiêm đủ các mũi theo đúng độ tuổi để bảo đảm có khả năng miễn dịch hoàn chỉnh, giúp cơ thể phòng vệ hiệu quả khi tiếp xúc với virus.
Song song với tiêm chủng, việc duy trì vệ sinh cá nhân hằng ngày cũng đóng vai trò quan trọng trong giảm nguy cơ lây nhiễm. Rửa tay bằng xà phòng trước khi chăm sóc trẻ, sau khi ho, hắt hơi hoặc khi chạm vào bề mặt nơi công cộng giúp hạn chế đáng kể khả năng đưa virus vào đường hô hấp. Trong bối cảnh nhiều loại virus đường hô hấp đang cùng lưu hành theo mùa, việc tăng cường vệ sinh cá nhân càng trở nên cần thiết.
Phụ huynh cũng cần hạn chế tối đa việc cho trẻ tiếp xúc với người đang bệnh hoặc nghi ngờ mắc bệnh. Những người có biểu hiện sốt, ho, sổ mũi, phát ban cần được cách ly phù hợp để tránh lây lan. Trong giai đoạn khu vực đang có ca bệnh được ghi nhận, phụ huynh nên cân nhắc hạn chế đưa trẻ đến các khu vực đông người để giảm nguy cơ phơi nhiễm.
Ngoài ra, giữ môi trường sống sạch sẽ, thoáng khí là yếu tố quan trọng giúp ngăn ngừa lây nhiễm. Đồ chơi, bề mặt tiếp xúc và các vật dụng cá nhân của trẻ cần được vệ sinh thường xuyên bằng dung dịch phù hợp. Khi trẻ mắc bệnh, cần bổ sung chế độ dinh dưỡng cân đối, cho trẻ uống đủ nước và theo dõi sát sao diễn tiến để tránh biến chứng.
Vai trò của gia đình và cộng đồng
Phòng chống bệnh sởi không phải là nhiệm vụ của riêng từng gia đình mà là trách nhiệm của cả xã hội. Cha mẹ cần chủ động kiểm tra, rà soát lịch tiêm chủng của trẻ, đảm bảo trẻ được tiêm đủ liều, đúng mốc thời gian theo quy định. Các cơ sở giáo dục như nhà trẻ, trường mầm non, trường tiểu học cần theo dõi tình trạng sức khỏe của học sinh hằng ngày, kịp thời báo cáo cho cơ quan y tế khi xuất hiện ca nghi ngờ để có biện pháp xử lý sớm, tránh lây lan diện rộng.
Về phía ngành y tế, nhân viên tại các cơ sở khám chữa bệnh phải tuân thủ chặt chẽ các quy trình phòng dịch, từ khâu phân luồng bệnh nhân, vệ sinh tay, sử dụng phương tiện bảo hộ đến kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện nhằm tránh lây nhiễm chéo. Khi nguy cơ bùng phát dịch tăng lên, các cơ quan chuyên môn cần triển khai ngay các biện pháp giám sát, khoanh vùng, xử lý ổ dịch, đồng thời tăng cường truyền thông để người dân nắm rõ cách phòng bệnh. Sự phối hợp đồng bộ giữa gia đình, nhà trường, cộng đồng và ngành y tế là chìa khóa giúp kiểm soát bệnh sởi hiệu quả, bảo vệ trẻ em và sức khỏe toàn dân.
Tuấn Anh (CDC)
