Trong bối cảnh dịch bệnh trên thế giới tiếp tục diễn biến khó lường, các bệnh truyền nhiễm lây từ động vật sang người (zoonotic diseases) vẫn là mối đe dọa nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thống kê hiện có khoảng 200 bệnh lây từ động vật sang người, trong đó nhiều bệnh từng gây đại dịch toàn cầu như cúm gia cầm, SARS, MERS và gần đây nhất là các chủng cúm A độc lực cao.
Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có nguy cơ cao do đặc thù về khí hậu, hoạt động chăn nuôi và mức độ giao thoa giữa con người – vật nuôi – động vật hoang dã, đặt ra yêu cầu cấp thiết về giám sát, phòng ngừa và nâng cao ý thức cộng đồng.
Bức tranh dịch tễ: Bệnh dại và cúm gia cầm vẫn là mối lo lớn
Tại Việt Nam, hai bệnh đứng đầu danh sách cần ưu tiên kiểm soát là bệnh dại và bệnh cúm gia cầm độc lực cao (H5N1, H7N9). Tính đến tháng 9/2025, Bộ Y tế ghi nhận số ca phơi nhiễm và số trường hợp tử vong do bệnh dại tiếp tục ở mức cao, chủ yếu tại các tỉnh miền núi và khu vực có tỷ lệ nuôi chó thả rông lớn.
Tại Quảng Ninh, dù trong năm 2024 không ghi nhận ca tử vong do bệnh dại hay cúm gia cầm, nhưng tình hình phơi nhiễm dại tiếp tục gia tăng trong năm 2025. Bên cạnh đó, ổ dịch dại trên đàn chó vẫn xuất hiện rải rác tại một số địa phương, đòi hỏi sự vào cuộc liên tục của ngành thú y và y tế.
Bác sĩ CKII Trần Thị Diệp, Phó Trưởng khoa Phòng chống bệnh truyền nhiễm – CDC Quảng Ninh, nhận định: “Dù không ghi nhận ca tử vong, nhưng số ca phơi nhiễm dại liên tục tăng cho thấy nguy cơ bệnh dại vẫn hiện hữu. Đặc biệt, tình trạng chó thả rông, không tiêm phòng đầy đủ còn phổ biến, khiến công tác kiểm soát bệnh dại gặp nhiều khó khăn.”
Về cúm gia cầm, Bộ Y tế vẫn ghi nhận rải rác các ca mắc đơn lẻ tại một số tỉnh phía Nam và Trung Bộ trong năm 2025. Các chuyên gia cảnh báo nguy cơ virus H5N1 biến đổi hoặc xâm nhập qua đường buôn bán gia cầm không rõ nguồn gốc vẫn luôn thường trực tại những tỉnh có hoạt động giao thương lớn, trong đó có Quảng Ninh.
Vì sao bệnh lây từ động vật sang người gia tăng?
Theo CDC Quảng Ninh, có nhiều nguyên nhân khiến các bệnh này có xu hướng gia tăng hoặc diễn biến phức tạp hơn:
- Môi trường – khí hậu thay đổi: Biến đổi khí hậu, mưa lũ bất thường, mật độ dân cư tăng cao và sự mở rộng của các khu đô thị làm thay đổi môi trường sống của động vật, thúc đẩy sự tiếp xúc giữa người và các loài mang mầm bệnh.
- Tập quán chăn nuôi và sinh hoạt chưa an toàn: Nuôi chó thả rông, mua bán gia cầm sống, giết mổ thủ công, tiêu thụ sản phẩm động vật chưa rõ nguồn gốc vẫn còn phổ biến tại nhiều địa phương.
- Ý thức phòng bệnh chưa cao: Một bộ phận người dân còn chủ quan khi bị chó, mèo cắn; nhiều trường hợp không đến cơ sở y tế để điều trị dự phòng kịp thời.
- Công tác quản lý, phối hợp liên ngành còn hạn chế: Một số địa phương vẫn chưa siết chặt quản lý đàn chó, công tác tiêm phòng cho vật nuôi chưa được thực hiện đồng đều.
Chia sẻ một thực tế đáng lo ngại tại Phòng tiêm chủng vắc xin dịch vụ CDC Quảng Ninh, Bác sĩ CKII Trần Thị Diệp, Phó Trưởng khoa Phòng chống bệnh truyền nhiễm cho biết: “Chúng tôi tiếp nhận nhiều trường hợp bị chó cắn nhưng đến muộn 2–3 ngày vì nghĩ rằng ‘chó nhà thì không sao’. Quan niệm này cực kỳ nguy hiểm. Bệnh dại một khi đã phát bệnh thì gần như 100% tử vong.”
CDC Quảng Ninh tăng cường giám sát và chủ động ứng phó
Trong năm 2025, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Quảng Ninh đã triển khai nhiều giải pháp nhằm chủ động ứng phó với nhóm bệnh nguy hiểm này, như:
- Củng cố hệ thống giám sát liên ngành Y tế – Thú y: Duy trì chia sẻ thông tin hằng ngày với Chi cục Chăn nuôi & Thú y, giám sát chặt các ổ dịch trên động vật và các ca bệnh nghi ngờ trên người.
- Tăng cường giám sát dựa vào sự kiện (EBS): Thông tin từ chính quyền cơ sở, cộng tác viên y tế, bệnh viện, trường học… được tổng hợp nhanh chóng để phát hiện sớm các sự kiện bất thường.
- Tổ chức tập huấn: Từ đầu năm đến nay, CDC đã tổ chức nhiều lớp tập huấn cho cán bộ y tế và thú y về: Giám sát bệnh dại, Xử lý phơi nhiễm, Cập nhật quy trình điều tra ổ dịch, Truyền thông nguy cơ.
- Mở rộng và duy trì các điểm tiêm phòng bệnh dại
Toàn tỉnh hiện có hơn 40 điểm tiêm vắc xin phòng dại và nhiều cơ sở có khả năng cung cấp huyết thanh kháng dại.
- Truyền thông liên tục đến người dân
CDC phối hợp các huyện, xã thực hiện tuyên truyền qua loa truyền thanh, mạng xã hội, trường học và các chiến dịch truyền thông trực tiếp tại cộng đồng.
Nhờ sự chủ động này, đến tháng 9/2025, các bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người trên địa bàn tỉnh vẫn được kiểm soát, không ghi nhận ca tử vong.
Người dân cần làm gì để tự bảo vệ mình?
Các chuyên gia nhấn mạnh: sự chủ động của người dân đóng vai trò mang tính quyết định. Để phòng ngừa các bệnh lây từ động vật sang người, mỗi cá nhân – gia đình cần:
- Tiêm phòng đầy đủ cho vật nuôi, đặc biệt là vắc xin phòng bệnh dại cho chó, mèo.
- Không thả rông vật nuôi: Có biện pháp quản lý khi đưa vật nuôi ra nơi công cộng.
- Khi bị chó, mèo cắn hoặc cào → xử lý ngay
- Rửa vết thương dưới vòi nước chảy 15 phút
- Sát trùng bằng cồn/betadin
- Đến cơ sở y tế ngay lập tức – không tự theo dõi tại nhà
- Tuyệt đối không giết mổ, tiêu thụ động vật ốm chết, đồng thời báo ngay cho thú y địa phương.
- Lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ rang, nấu chín kỹ, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
- Giữ vệ sinh môi trường sống: Hạn chế tối đa nguy cơ tiếp xúc với động vật hoang dã hoặc loài trung gian truyền bệnh
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự gia tăng của các bệnh truyền nhiễm mới nổi, nhóm bệnh lây từ động vật sang người sẽ còn tiếp tục là thách thức lớn đối với y tế dự phòng. Tuy nhiên, với sự vào cuộc quyết liệt của các ngành và bằng việc tuân thủ các biện pháp phòng bệnh khoa học, tỉnh Quảng Ninh hoàn toàn có thể kiểm soát tốt tình hình dịch bệnh.
Việc chủ động phòng ngừa, tiêm phòng đầy đủ cho vật nuôi, và xử lý kịp thời khi phơi nhiễm chính là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe của mỗi người và cộng đồng.
Quỳnh Trang (CDC QN)
