Trong nhịp sống hiện đại, chúng ta thường quan tâm đến sức khỏe thể chất nhưng dễ bỏ quên sức khỏe tâm thần – yếu tố quan trọng quyết định chất lượng cuộc sống. Rối loạn tâm thần nếu không được nhận diện và điều trị sớm có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tinh thần và các mối quan hệ xã hội. Hiểu rõ các dấu hiệu sớm, nguyên nhân và cách phòng ngừa là bước đầu tiên để bảo vệ bản thân và người thân.

Rối loạn tâm thần là gì?

Rối loạn tâm thần là nhóm bệnh bao gồm các tình trạng ảnh hưởng đến tâm trạng, suy nghĩ và hành vi của con người. Các bệnh phổ biến gồm rối loạn lo âu, trầm cảm, rối loạn ăn uống, tâm thần phân liệt… Dù có hình thức khác nhau, tất cả đều có thể gây gián đoạn sinh hoạt, giảm hiệu quả công việc, học tập và ảnh hưởng đến các mối quan hệ.

Theo bác sĩ Bùi Tiến Dũng – Phó Giám đốc Bệnh viện Bảo vệ Sức khỏe Tâm thần Quảng Ninh, sức khỏe tâm thần là một lĩnh vực rộng lớn, cần chăm sóc từ khi bào thai hình thành. Yếu tố tâm lý, bệnh tật của bố mẹ và môi trường sống đều tác động đến tâm lý của thai nhi, và những vấn đề về sức khỏe tâm thần có thể theo suốt cuộc đời. “Ngày xưa, người ta nghĩ rối loạn tâm thần chỉ là rối loạn tâm lý, nhưng hiện nay khoa học cho thấy các rối loạn tâm thần đều liên quan đến các thay đổi sinh học trong não bộ. Nguyên nhân có thể là gen, lão hóa, nhiễm độc, nhiễm trùng hoặc sang chấn tâm lý, và thường là sự kết hợp nhiều yếu tố,” bác sĩ Dũng phân tích.

Tại Việt Nam, khoảng 15% dân số mắc rối loạn tâm thần. Trong đó, trầm cảm và lo âu chiếm tỷ lệ cao nhất, khoảng 5-6%, còn lại là các rối loạn cảm xúc lưỡng cực, rối loạn tâm thần liên quan đến rượu, ma túy và chất gây nghiện khác.

Tại Quảng Ninh, Bệnh viện Bảo vệ Sức khỏe Tâm thần đang điều trị hàng trăm bệnh nhân nội trú, với các bệnh lý phổ biến như trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ, tâm thần phân liệt và rối loạn liên quan đến chất kích thích. Theo bác sĩ Dũng: “Bệnh viện có các khoa khám bệnh và điều trị nội trú với số lượng bệnh nhân dao động từ 280 đến 420 người. Ngoài các bệnh nhân rối loạn nhẹ và ổn định, còn có những trường hợp nặng như tâm thần phân liệt hay động kinh, một số phải nằm viện nhiều năm do gia đình không có điều kiện chăm sóc.”

Nguyên nhân và cơ chế bệnh

Rối loạn tâm thần không phải xảy ra ngẫu nhiên. Nó thường phát triển khi gen, môi trường sống, sang chấn tâm lý và các yếu tố sinh học kết hợp. Ví dụ, một người có gen nguy cơ cao nhưng sống trong môi trường hòa bình, được giáo dục tốt, có hỗ trợ tâm lý thì có thể không phát bệnh. Ngược lại, người có gen “lành mạnh” nhưng chịu áp lực lâu dài hoặc trải qua nhiều sang chấn có thể khởi phát rối loạn tâm thần.

Các rối loạn tâm thần biểu hiện qua nhiều hình thức: trầm cảm, rối loạn cảm xúc lưỡng cực, tâm thần phân liệt, mất trí nhớ, thiểu năng trí tuệ, rối loạn phát triển bao gồm tự kỷ… Chúng thường đi kèm với thay đổi cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và mối quan hệ với người khác.

Các giai đoạn của rối loạn tâm thần

Rối loạn tâm thần phát triển theo ba giai đoạn:

1. Giai đoạn sớm: Biểu hiện ban đầu thường là rối loạn giấc ngủ, thay đổi tính cách, nếp sinh hoạt, cách nghĩ và cách nói.

2. Giai đoạn loạn thần: Các triệu chứng phát triển rõ rệt, có thể bỏ việc, bỏ nhà, trầm cảm, lo âu, hoặc xuất hiện các triệu chứng đặc trưng của tâm thần phân liệt.

3. Giai đoạn phục hồi: Triệu chứng thuyên giảm nhưng người bệnh có thể gặp khó khăn trong việc trở về sinh hoạt bình thường.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, cứ 4 người thì có 1 người sẽ trải qua ít nhất một giai đoạn rối loạn tâm thần trong đời. Ở trẻ em, khoảng 12% cần chăm sóc sức khỏe tâm thần, tương đương hơn 3 triệu trẻ tại Việt Nam. Trầm cảm là nguyên nhân thứ hai gây suy giảm năng suất lao động chỉ sau bệnh tim mạch.

Nhận diện và điều trị sớm

Nhận diện sớm các dấu hiệu rối loạn tâm thần giúp điều trị hiệu quả và giảm nguy cơ biến chứng lâu dài. Các dấu hiệu cần lưu ý bao gồm:

• Buồn bã, mất hứng thú với hoạt động hàng ngày

• Lo âu quá mức, dễ cáu giận

• Rối loạn giấc ngủ, mất ngủ kéo dài

• Giảm khả năng tập trung, hay quên

• Hành vi bất thường, bất ổn cảm xúc

Bác sĩ Dũng cho biết: “Điều trị rối loạn tâm thần không chỉ là dùng thuốc. Thuốc chủ yếu giúp kiểm soát giai đoạn cấp tính. Việc phục hồi cần kết hợp thăm khám, trị liệu tâm lý, phục hồi chức năng và hỗ trợ xã hội. Người bệnh nên phối hợp chặt chẽ với bác sĩ để đạt kết quả tốt nhất.”

Hậu quả của rối loạn tâm thần

Nếu không được nhận diện và điều trị kịp thời, rối loạn tâm thần ảnh hưởng không chỉ đến bản thân người bệnh mà còn gây gánh nặng cho gia đình và xã hội:

• Suy giảm chất lượng cuộc sống

• Tăng áp lực tài chính và tinh thần cho gia đình

• Giảm năng suất lao động

• Gia tăng chi phí y tế và tác động tiêu cực đến kinh tế xã hội

Bên cạnh đó, sự kỳ thị và định kiến sai lầm về bệnh tâm thần còn khiến nhiều người e ngại đi khám, bỏ dở điều trị hoặc tìm đến các phương pháp mê tín, cúng bái không hiệu quả.

Lời khuyên từ chuyên gia

Bác sĩ Bùi Tiến Dũng nhấn mạnh: “Bất cứ ai, ở bất kỳ độ tuổi nào, cũng có thể gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần. Gia đình, bố mẹ cần nhận thức rõ ràng và đưa người thân đến khám kịp thời khi có biểu hiện bất thường về cảm xúc, hành vi hoặc lời nói. Việc thăm khám cần bác sĩ chuyên môn và trang thiết bị hiện đại. Điều trị hiệu quả là sự kết hợp giữa thuốc, trị liệu tâm lý và phục hồi chức năng xã hội.”

Điều quan trọng là người bệnh không giấu bệnh, không tự ti và sẵn sàng chia sẻ, tìm kiếm sự hỗ trợ từ bác sĩ, gia đình và cộng đồng. Hầu hết các rối loạn tâm thần đều có thể chẩn đoán và điều trị hiệu quả nếu phát hiện sớm.

Sức khỏe tâm thần là nền tảng của một cuộc sống khỏe mạnh, hạnh phúc và có ích cho xã hội. Nhận diện sớm các dấu hiệu, phòng ngừa và điều trị kịp thời không chỉ bảo vệ bản thân mà còn giảm gánh nặng cho gia đình và cộng đồng. Trong xã hội hiện đại, mỗi người cần chủ động quan tâm, chăm sóc sức khỏe tâm thần như một phần thiết yếu của cuộc sống.

Quỳnh Trang (CDC QN)