Từ năm 2025, ngành y tế chính thức chuyển đổi sang cơ chế “Tài chính dựa trên Hiệu quả Dự phòng” (Performance-Based Financing – PBF). Đây là bước ngoặt xóa bỏ tư duy cào bằng ngân sách, buộc các đơn vị y tế phải chạy đua về chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng để nhận được nguồn lực đầu tư.
Bộ Y tế và Bộ Tài chính vừa phối hợp ban hành hướng dẫn mới về việc phân bổ ngân sách cho hệ thống y tế dự phòng. Theo đó, thay vì cấp kinh phí dựa trên định mức dân số hoặc quy mô nhân sự như truyền thống, nguồn vốn từ năm 2025 sẽ được phân bổ dựa trên kết quả đầu ra và chỉ số tác động sức khỏe thực tế.
Trong nhiều thập kỷ, ngân sách cho y tế dự phòng thường được cấp theo kiểu “cào bằng”, dẫn đến tình trạng một số đơn vị hoạt động hiệu quả nhưng thiếu kinh phí, trong khi nơi khác lại sử dụng nguồn lực chưa tối ưu.
Cơ chế PBF mới sẽ giữ lại một phần ngân sách cơ bản cho vận hành, nhưng dành tới 30-40% tổng nguồn chi để thưởng cho các đơn vị đạt hoặc vượt các chỉ số KPI về dự phòng. Nếu một địa phương để xảy ra dịch bệnh bùng phát do lơ là giám sát hoặc tỷ lệ tiêm chủng sụt giảm, ngân sách của năm kế tiếp sẽ bị cắt giảm tương ứng.
Để định lượng “hiệu quả dự phòng”, hệ thống hành chính y tế sẽ căn cứ vào các nhóm chỉ số khắt khe: Tỷ lệ người dân được tầm soát và kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết tại cộng đồng. Tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch cho trẻ em và đối tượng nguy cơ cao. Thời gian từ khi phát hiện ca bệnh đầu tiên đến khi khoanh vùng dập dịch thành công. Đánh giá trực tiếp từ người dân về các dịch vụ tư vấn và phòng bệnh tại cơ sở.
Chuyên gia kinh tế y tế nhận định: “Cơ chế này thay đổi hoàn toàn động lực làm việc của cán bộ y tế cơ sở. Họ không còn đợi người dân đến khám mới tính công, mà phải chủ động đi từng ngõ, gõ từng nhà để quản lý sức khỏe. Khi người dân khỏe mạnh, bệnh viện tuyến trên bớt quá tải, đó chính là ‘lợi nhuận’ lớn nhất mà ngân sách y tế mang lại.”
Chính sách này cũng mở ra cơ hội tăng thu nhập cho nhân viên y tế dự phòng. Những đơn vị làm việc xuất sắc, giúp giảm tỷ lệ bệnh tật tại địa phương sẽ có quỹ thưởng lớn hơn để đãi ngộ nhân tài và tái đầu tư trang thiết bị hiện đại.
Dù được đánh giá là tiến bộ, nhưng cơ chế PBF cũng đặt ra thách thức về tính minh bạch của dữ liệu. Để đảm bảo công bằng, toàn bộ các chỉ số KPI sẽ được trích xuất tự động từ hệ thống CDC Số hóa 360, ngăn chặn tình trạng “làm đẹp con số” trên báo cáo giấy.
Lộ trình triển khai sẽ bắt đầu thí điểm tại 15 tỉnh, thành phố trong Quý I/2025 trước khi phủ sóng toàn quốc. Đây được kỳ vọng là đòn bẩy tài chính quan trọng để Việt Nam đạt được các mục tiêu phát triển bền vững về sức khỏe vào năm 2030, chuyển trọng tâm từ “chữa bệnh” sang “phòng bệnh” một cách thực chất.
Công Sơn CDC
