Sự kiện Ngày Trái đất ra đời với mục tiêu then chốt là nâng cao nhận thức cộng đồng về cuộc khủng hoảng khí hậu, từ đó thúc đẩy những thay đổi tích cực trong hành vi để bảo vệ hệ sinh thái. Sau sự kiện đầu tiên được tổ chức vào năm 1970, đến năm 2009, Liên Hợp Quốc đã chính thức công nhận ngày 22/4 là Ngày Trái đất. Kể từ đó, đây đã trở thành hoạt động thường niên có sức ảnh hưởng trên phạm vi toàn cầu.

Trái đất – Ngôi nhà chung cần được gìn giữ

Trái đất không chỉ là nơi nuôi dưỡng sự sống mà còn là hành tinh xanh vô giá mà thiên nhiên đã ban tặng cho nhân loại. Tuy nhiên, song hành cùng tiến trình phát triển, con người đang khai thác tài nguyên một cách quá mức, dẫn đến những hệ lụy môi trường đặc biệt nghiêm trọng.

Hiện nay, biến đổi khí hậu đang ngày càng trở nên rõ rệt: đa dạng sinh học suy giảm với tốc độ báo động, nguồn nước ngọt và nước biển bị ô nhiễm nặng nề, đất đai bạc màu và nguồn lợi thủy sản dần cạn kiệt. Đáng lo ngại hơn, tầng ozon – lớp lá chắn thiết yếu bảo vệ hành tinh – cũng đang bị tổn hại, khiến nhiệt độ toàn cầu liên tục gia tăng.

Trong những năm gần đây, tần suất xuất hiện của các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, mưa lớn, bão mạnh và hạn hán đang dày đặc hơn. Đây là minh chứng sắc nét cho tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Khi môi trường mất đi tính bền vững, các mục tiêu phát triển quan trọng như xóa đói giảm nghèo, chăm sóc sức khỏe và đảm bảo sinh kế cho người dân cũng bị đe dọa nghiêm trọng.

Trước những cảnh báo cấp bách về tình trạng suy thoái môi trường, ngày 22/4/1970, Thượng nghị sĩ Mỹ Gaylord Nelson đã phát động phong trào vì môi trường với sự tham gia của khoảng 20 triệu người dân Mỹ. Hoạt động này nhằm phản đối mạnh mẽ các vấn đề nhức nhối như sự cố tràn dầu, ô nhiễm công nghiệp, xả thải chưa qua xử lý, hóa chất độc hại, thuốc trừ sâu, sự suy giảm các vùng hoang dã và ô nhiễm không khí.

Theo tầm nhìn của Gaylord Nelson, đây là dịp để mỗi người tạm gác lại những lo toan thường nhật, dành thời gian suy ngẫm và có hành động thiết thực vì thiên nhiên – không gian sinh tồn của chính chúng ta. Ngày Trái đất đầu tiên được coi là dấu mốc lịch sử, mở đường cho hàng loạt phong trào bảo vệ môi trường toàn cầu. Tại Mỹ, sự kiện này đã thúc đẩy việc ban hành các đạo luật mang tính bước ngoặt như Luật Không khí sạch, Luật Nước sạch và Luật Bảo vệ các loài nguy cấp. Mô hình này sau đó đã được nhiều quốc gia học tập và triển khai.

Đến năm 2009, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc quyết định chọn ngày 22/4 là Ngày Quốc tế Mẹ Trái đất (gọi tắt là Ngày Trái đất). Kể từ đó, sự kiện được tổ chức quy mô hằng năm tại nhiều quốc gia, là dịp để nhân loại nhìn nhận lại giá trị của thiên nhiên và khẳng định trách nhiệm chung trong việc bảo vệ hành tinh. Đến nay, Ngày Trái đất đã thu hút sự hưởng ứng của hàng tỷ người tại hàng trăm quốc gia với cùng một mục tiêu cao cả: Bảo vệ môi trường sống.

Biến đổi khí hậu là mối đe dọa cấp bách

Dù chủ đề của Ngày Trái đất thay đổi theo từng năm, nhưng từ năm 2000 đến nay, trọng tâm luôn hướng về biến đổi khí hậu – thách thức lớn nhất của nhân loại trong thế kỷ XXI.

Dấu hiệu nóng lên toàn cầu đang ngày càng hiện hữu khi nhiệt độ liên tục thiết lập những kỷ lục mới. Theo báo cáo “Tình trạng Khí hậu toàn cầu 2025” do Tổ chức Khí tượng Thế giới công bố ngày 23/3/2026, hệ thống khí hậu Trái đất đang mất cân bằng với tốc độ chưa từng có do nồng độ khí nhà kính tăng mạnh. Hệ quả là nhiệt độ không khí, đại dương và tốc độ tan băng đồng loạt gia tăng.

Báo cáo chỉ rõ giai đoạn 2015-2025 là 11 năm nóng nhất lịch sử. Riêng năm 2025 được xếp vào nhóm ba năm nóng nhất từng được ghi nhận, với nhiệt độ trung bình toàn cầu cao hơn khoảng 1,43°C so với thời kỳ tiền công nghiệp (1850-1900). Các hiện tượng thời tiết cực đoan liên tiếp xảy ra đã gây thiệt hại nặng nề, phơi bày mức độ dễ tổn thương của các nền kinh tế và xã hội trên toàn thế giới.

Đặc biệt, năm 2024 ghi dấu mốc là năm đầu tiên nhiệt độ trung bình toàn cầu vượt ngưỡng 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Tình trạng nóng lên của đại dương đã kéo theo nhiều hệ lụy: suy giảm hệ sinh thái biển, mất đa dạng sinh học, giảm khả năng hấp thụ carbon và gia tăng cường độ các cơn bão. Tại các cực, băng ở Nam Cực, Greenland và Bắc Cực tiếp tục tan nhanh; mực nước biển trung bình toàn cầu hiện đã cao hơn khoảng 11 cm so với năm 1993.

Cùng lúc đó, Báo cáo Khoảng cách phát thải 2025 của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc cảnh báo rằng nếu quá trình chuyển đổi năng lượng không được đẩy nhanh, nhiệt độ toàn cầu có thể tăng tới 2,8°C vào cuối thế kỷ này. Không chỉ khí hậu, các hệ sinh thái rừng, đại dương, nguồn nước và đất đai – vốn là nền tảng của an ninh lương thực và sức khỏe – cũng đang suy thoái nhanh chóng.

Dù thiên nhiên đã hấp thụ khoảng 54% lượng CO2 do con người thải ra trong thập kỷ qua, nhưng khả năng này đang yếu đi rõ rệt. Khoảng 80% các loài sinh vật bị đe dọa hiện nay đều chịu áp lực trực tiếp từ các hoạt động của con người. Có thể thấy, biến đổi khí hậu đã vượt ra khỏi phạm vi môi trường, tác động sâu sắc đến kinh tế, y tế và an ninh lương thực toàn cầu.

Hưởng ứng Ngày Trái đất 2026: “Sức mạnh của chúng ta, hành tinh của chúng ta”

Trong bối cảnh khủng hoảng khí hậu leo thang, Ngày Trái đất 2026 mang chủ đề “Our Power, Our Planet” (Sức mạnh của chúng ta, hành tinh của chúng ta). Thông điệp này nhấn mạnh vai trò quyết định của cộng đồng trong việc thúc đẩy đổi mới và giải quyết các vấn đề môi trường tại địa phương, bất chấp những biến động về chính sách vĩ mô.

Dựa trên Báo cáo Rủi ro toàn cầu 2026 của Diễn đàn Kinh tế thế giới, các nguy cơ môi trường vẫn nằm trong nhóm rủi ro lớn nhất thập kỷ tới. Trong đó, thời tiết cực đoan, suy giảm đa dạng sinh học và những biến đổi của hệ thống Trái đất là ba mối đe dọa nghiêm trọng nhất.

Tổng Thư ký Tổ chức Khí tượng Thế giới, bà Celeste Saulo, nhận định rằng dù khoa học đã giúp chúng ta hiểu rõ tình trạng mất cân bằng năng lượng, nhưng nếu không có hành động quyết liệt và kịp thời, hậu quả của cuộc khủng hoảng này sẽ kéo dài trong nhiều thế kỷ.

Năm nay, hơn 9.000 sự kiện hưởng ứng Ngày Trái đất đã được đăng ký toàn cầu. Các chính phủ, doanh nghiệp và tổ chức xã hội đang tận dụng dịp này để khởi động những sáng kiến mới, công bố tiến độ cam kết và khuyến khích người dân tham gia mạnh mẽ vào công cuộc bảo vệ môi trường. Dù phía trước còn nhiều thách thức, Ngày Trái đất vẫn giữ vai trò thiết yếu trong việc duy trì sự quan tâm, nâng cao trách nhiệm và thúc đẩy hành động vì một tương lai bền vững cho thế hệ mai sau.

Tuấn Anh – CDC Quảng Ninh