Theo dự báo từ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, hiện tượng El Nino đang gây ra những ảnh hưởng mạnh mẽ đến khí hậu nước ta. Ngay từ những tháng đầu năm, tình trạng khô nóng gay gắt đã xuất hiện sớm với số ngày nắng nóng gia tăng rõ rệt, dự kiến sẽ còn diễn ra nhiều đợt khốc liệt hơn trung bình nhiều năm. Lượng mưa trên phạm vi cả nước thiếu hụt phổ biến từ 10% đến 40%, khiến mực nước tại nhiều lưu vực sông sụt giảm sâu. Thực trạng này báo động nguy cơ hạn hán, thiếu nước sạch sinh hoạt nghiêm trọng, tác động trực tiếp đến sức khỏe của người dân và người lao động.
Để chủ động dự phòng, bảo vệ bản thân và gia đình, Cục Phòng bệnh – Bộ Y tế đã ban hành các hướng dẫn y tế thiết thực mà mỗi người dân cần nằm lòng nhằm nâng cao sức chống chịu trong mùa khô hạn, nắng nóng.
Nhận diện các nguy cơ sức khỏe thường gặp mùa nắng nóng
Khi cơ thể tiếp xúc quá lâu với nhiệt độ cao hoặc thay đổi môi trường đột ngột, chúng ta rất dễ gặp phải các vấn đề nguy hiểm như: say nắng, say nóng hoặc thậm chí là đột quỵ do nóng. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc lớn vào thời gian tiếp xúc và sức chống chịu của cơ thể.
Ở mức độ nhẹ, người bệnh thường có biểu hiện mệt mỏi, khát nước, hoa mắt, chóng mặt, hồi hộp đánh trống ngực, tăng nhịp tim, nhịp thở hoặc bị chuột rút. Khi diễn tiến sang mức độ nặng, cơ thể sẽ xuất hiện tình trạng đau đầu dữ dội, khó thở tăng dần, buồn nôn hoặc nôn, yếu hoặc liệt nửa người, co giật, ngất xỉu, hôn mê, trụy tim mạch với các biểu hiện tim đập nhanh, tụt huyết áp và hoàn toàn có nguy cơ tử vong nếu không được xử lý kịp thời.
Các đối tượng có nguy cơ cao cần được đặc biệt lưu ý và chăm sóc kỹ lưỡng bao gồm người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai; những người mắc các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, hen phế quản, đái tháo đường, phổi tắc nghẽn mạn tính; và đặc biệt là những người lao động luyện tập hoặc làm việc với cường độ cao ngoài trời nắng lâu hoặc trong môi trường nóng bức như nông dân, công nhân làm việc ở các lò gạch, lò luyện gang thép.
Thời tiết nắng nóng dễ gây ra các vấn đề ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe của người dân.
Cẩm nang xử trí nhanh khi gặp sự cố do nhiệt
Khi bản thân hoặc những người xung quanh gặp phải các vấn đề sức khỏe do nắng nóng, tùy theo mức độ biểu hiện mà chúng ta cần nhanh chóng áp dụng những biện pháp sơ cứu phù hợp.
Đối với các trường hợp ở mức độ nhẹ, cần chuyển ngay nạn nhân vào chỗ mát, thoáng gió. Nhanh chóng nới lỏng quần áo hoặc cởi bỏ bớt quần áo bên ngoài của nạn nhân. Sau đó, tiến hành lau cơ thể nạn nhân bằng khăn mát hoặc có thể dội nước mát vào cơ thể rồi lau khô. Nên đặt khăn thấm nước mát hoặc nước đá tại các vị trí có mạch máu lớn như vùng nách, vùng bẹn, hai bên cổ để giúp cơ thể nhanh chóng hạ nhiệt. Nếu nạn nhân còn tỉnh táo và uống được nước, hãy cho uống từng ngụm nhỏ nước mát, tốt nhất là nước có bổ sung muối và khoáng chất như nước Oresol được pha đúng liều lượng theo hướng dẫn. Trường hợp bị chuột rút, cần thực hiện xoa bóp nhẹ nhàng vùng cơ bị ảnh hưởng. Lưu ý không để nhiều người vây quanh nạn nhân, thông thường sau khoảng 10 – 15 phút các biểu hiện sẽ giảm dần.
Đối với các trường hợp xuất hiện biểu hiện ở mức độ nặng, cần lập tức gọi ngay cấp cứu 115 hoặc nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất. Một lưu ý quan trọng là trong suốt quá trình vận chuyển, người đi cùng phải thường xuyên chườm mát cho nạn nhân để kiểm soát thân nhiệt.
Giải pháp dự phòng toàn diện cho cộng đồng và người lao động
Để bảo vệ sức khỏe một cách chủ động, Cục Phòng bệnh khuyến cáo người dân nên hạn chế đi ra ngoài trời nắng trong những ngày nắng nóng, đặc biệt là trong khoảng thời gian từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều. Những người đang ở trong phòng điều hòa nhiệt độ thấp tuyệt đối không nên đi ra ngoài trời nắng đột ngột để tránh sốc nhiệt; hãy tăng nhiệt độ điều hòa trong phòng hoặc ngồi nghỉ trong bóng mát một lát trước khi bước ra ngoài. Về trang phục và dinh dưỡng, nên mặc quần áo sáng màu, thoáng mát, thấm mồ hôi; tăng cường ăn các loại rau xanh, hoa quả và bổ sung món canh trong bữa ăn hàng ngày. Đặc biệt, cần uống tối thiểu từ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày, chia thành nhiều lần uống và không uống quá nhiều nước trong một lần. Mỗi người cũng nên rèn luyện thân thể định kỳ để nâng cao sức đề kháng của bản thân.
Riêng đối với những người bắt buộc phải làm việc trong thời tiết nắng nóng, các đơn vị và cá nhân cần lưu ý bố trí thời gian làm việc vào những lúc trời mát mẻ như vào sáng sớm hoặc chiều muộn. Hạn chế thời gian làm việc trong môi trường nhiệt độ cao, tránh các hoạt động thể lực quá sức. Người lao động nên có chế độ định kỳ: sau khoảng 45 phút đến 1 giờ làm việc thì nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát trong khoảng thời gian từ 15 – 20 phút.
Khi làm việc ngoài trời, cần hạn chế tối đa diện tích tiếp xúc của ánh nắng lên cơ thể, đặc biệt là vùng vai gáy. Sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân phù hợp như quần áo bảo hộ rộng rãi, thoáng mát, thấm mồ hôi, kết hợp đội mũ, nón, đeo kính và có thể sử dụng thêm kem chống nắng. Trong suốt thời gian làm việc, cần uống nước đều đặn và tuyệt đối không sử dụng đồ uống có cồn. Với những người bị mất nhiều mồ hôi, cần uống thêm các loại nước bổ sung muối và khoáng chất như Oresol theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Tại các nhà xưởng, nơi làm việc, người sử dụng lao động cần thực hiện các biện pháp làm thông thoáng môi trường như sử dụng mái che, tấm phản chiếu nhiệt, vật liệu cách nhiệt, hệ thống phun nước, phun sương hoặc lắp đặt hệ thống điều hòa, quạt thông gió phù hợp.
Người dân đi ra đường cần có các biện pháp chống nắng nóng (ảnh minh họa).
Hướng dẫn xử lý nước hộ gia đình bằng các biện pháp đơn giản
Nắng nóng gay gắt đi liền với hạn hán và xâm nhập mặn làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt nước sạch sinh hoạt, tạo điều kiện thuận lợi cho các dịch bệnh lây qua đường nước như tiêu chảy, tả, lỵ, thương hàn bùng phát. Đối với những hộ gia đình chưa được cấp nước sạch từ các cơ sở cung cấp tập trung hoặc trong trường hợp khẩn cấp, việc tự xử lý nguồn nước tại chỗ theo quy trình y tế là vô cùng cần thiết.
Trước hết, về việc lựa chọn nguồn nước, người dân nên ưu tiên lựa chọn nước giếng đào hoặc nước giếng khoan để xử lý. Trong trường hợp không có nguồn nước ngầm, bắt buộc phải sử dụng nước bề mặt từ ao hồ, sông suối, kênh rạch thì cần lựa chọn những điểm có khả năng ít bị ô nhiễm nhất và cố gắng lấy nước càng xa bờ càng tốt. Sau khi lấy nước, quy trình xử lý sẽ được tiến hành qua hai bước:
Thực hiện làm trong nước
Cách đơn giản nhất là dùng phèn chua hoặc lọc bằng vải sạch. Nếu làm trong bằng phèn chua, liều lượng quy định là sử dụng 1g phèn chua (một miếng bằng khoảng nửa đốt ngón tay) cho 20 lít nước. Múc một gáo nước, hoà lượng phèn tương đương thể tích nước cần làm trong cho tan hết, sau đó đổ vào dụng cụ chứa nước và khuấy đều, chờ khoảng 30 phút cho cặn lắng hết xuống đáy rồi gạn lấy nước trong. Nếu không có phèn chua, người dân có thể dùng vải cotton sạch để lọc nước nhằm giữ lại các cặn bẩn, tiến hành lọc vài lần cho đến khi thu được nước trong và chú ý thay vải khi cặn bám nhiều. Trong trường hợp nguồn nước bề mặt quá đục hoặc nhiều phù sa, cần lọc bỏ bớt phù sa bằng các lớp vải màn trước khi tiến hành các bước làm trong.
Tiến hành khử trùng nước
Sau khi nước đã được làm trong, bắt buộc phải tiến hành khử trùng bằng hóa chất hoặc đun sôi trước khi đưa vào sử dụng. Đối với quy mô hộ gia đình, hóa chất thông dụng nhất là Cloramin B hoặc viên Aquatabs. Một viên Cloramin B 0,25g có thể khử trùng được 25 lít nước trong; đối với viên Aquatabs 67mg thì dùng cho 20 lít nước trong. Người dân chỉ cần cho viên hóa chất vào thùng đựng nước đã làm trong theo đúng tỷ lệ, khuấy đều, đậy nắp và chờ 30 phút là có thể sử dụng làm nước sinh hoạt.
Đối với nguồn nước cấp cho tập thể hoặc nhiều hộ gia đình sử dụng, việc khử trùng sẽ dùng hóa chất dạng bột (Cloramin B loại 27% clo hoạt tính hoặc clorua vôi) và phải do cán bộ y tế hướng dẫn. Để khử trùng khoảng 300 lít nước, hòa tan 3g bột Cloramin B 27% (tương đương 1/3 thìa canh) vào một gáo nước, đổ vào bể chứa nước đã làm trong, trộn đều, đậy nắp và cũng chờ 30 phút.
Người dân cần đặc biệt lưu ý một số nguyên tắc an toàn: Không tiến hành khử trùng đồng thời với đánh phèn vì phèn sẽ làm mất tác dụng khử trùng của Clo. Sau khi khử trùng, nếu ngửi thấy mùi Clo thì việc xử lý mới có tác dụng (nếu mùi quá nồng do cho nhiều Clo, chỉ cần mở nắp chờ thêm 30 phút đến 1 giờ cho bớt mùi rồi mới sử dụng). Nước đã được khử trùng bằng hóa chất mới chỉ phục vụ cho mục đích sinh hoạt, nếu muốn uống trực tiếp thì vẫn bắt buộc phải đun sôi kỹ. Không ăn các loại rau sống rửa bằng nước chưa khử trùng. Nước sau khi đun sôi không được để quá lâu mà nên đun nước mới hàng ngày. Ngoài ra, nếu hộ gia đình có sử dụng thêm thiết bị lọc nước, cần đảm bảo nước đầu vào phải là nước đã được làm trong, tuyệt đối không dùng trực tiếp nước bề mặt từ ao hồ để tránh gây bít tắc và hư hỏng thiết bị.
Bảo vệ sức khỏe trước tác động của biến đổi khí hậu, nắng nóng và hạn hán là cuộc chiến dài hạn đòi hỏi sự chủ động của mỗi cá nhân. Việc nắm vững các kiến thức y tế, biết cách tự xử lý nguồn nước sạch tạm thời và trang bị các kỹ năng phòng chống sốc nhiệt chính là chìa khóa vàng giúp cộng đồng và người lao động bình an vượt qua mùa khô hạn.
Tuấn Anh – CDC Quảng Ninh
