Thời điểm từ cuối mùa xuân đến hết mùa hè là giai đoạn nhiều loài rắn bước vào mùa sinh sản và hoạt động mạnh để tìm kiếm thức ăn. Đây cũng là thời gian số vụ tai nạn do rắn cắn có xu hướng gia tăng, đặc biệt tại các khu vực miền núi, nông thôn, đồi rừng, vùng ven suối và những nơi có nhiều cây cối, bụi rậm. Đối với tỉnh Quảng Ninh – địa phương có diện tích rừng lớn, địa hình đa dạng và nhiều khu vực sản xuất nông nghiệp, nguy cơ người dân tiếp xúc với rắn trong lao động và sinh hoạt luôn tiềm ẩn nếu không có biện pháp phòng tránh phù hợp.
Trước thực tế đó, ngành Y tế khuyến cáo người dân cần nâng cao ý thức phòng ngừa, đồng thời trang bị kiến thức sơ cứu đúng cách khi bị rắn cắn để hạn chế tối đa những biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra.
Mùa sinh sản khiến rắn xuất hiện nhiều hơn trong khu dân cư
Theo các chuyên gia, từ khoảng tháng 4 đến tháng 11 hằng năm là thời điểm nhiều loài rắn sinh sản và tăng cường hoạt động. Trong quá trình tìm kiếm thức ăn hoặc nơi trú ẩn, rắn có thể xuất hiện tại vườn nhà, ruộng đồng, nương rẫy, bờ ao, bãi cỏ, chuồng trại chăn nuôi và thậm chí bò vào khu vực dân cư hoặc nhà ở nếu môi trường xung quanh có nhiều bụi rậm và nguồn thức ăn như chuột, ếch hoặc côn trùng.
Tại Quảng Ninh, nhiều địa phương có địa hình đồi núi, rừng tự nhiên và khu vực canh tác nông nghiệp rộng lớn. Vào mùa hè, người dân thường xuyên tham gia các hoạt động sản xuất, phát dọn thực bì, thu hoạch hoặc đi rừng, làm tăng khả năng tiếp xúc với các loài rắn, trong đó có nhiều loài rắn độc.
Bên cạnh đó, thời tiết nóng ẩm sau những cơn mưa cũng tạo điều kiện thuận lợi để rắn di chuyển và kiếm ăn nhiều hơn, làm gia tăng nguy cơ tai nạn do rắn cắn nếu người dân chủ quan.
Rắn độc cắn có thể đe dọa tính mạng
Không phải tất cả các trường hợp rắn cắn đều nguy hiểm, tuy nhiên nếu bị rắn độc cắn và không được xử trí đúng cách, người bệnh có thể gặp nhiều biến chứng nghiêm trọng.
Tùy từng loài rắn, nọc độc có thể tác động lên hệ thần kinh, hệ tuần hoàn hoặc gây phá hủy mô tại chỗ. Người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện như sưng đau nhanh tại vị trí cắn, chảy máu, bầm tím, sụp mi mắt, nói khó, nuốt khó, yếu cơ, khó thở, rối loạn đông máu hoặc tụt huyết áp. Trong những trường hợp nặng, nọc độc có thể gây suy hô hấp, suy đa cơ quan và tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.
Điều đáng lo ngại là nhiều người dân vẫn còn áp dụng các biện pháp dân gian chưa được kiểm chứng như rạch vết thương, hút nọc độc bằng miệng, đắp lá cây, đắp thuốc nam hoặc garô quá chặt. Những cách xử trí này không giúp loại bỏ nọc độc mà còn có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, hoại tử, tổn thương mạch máu và khiến việc điều trị sau này gặp nhiều khó khăn hơn.
Chủ động phòng tránh rắn cắn trong sinh hoạt và lao động
Phòng ngừa luôn là biện pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu nguy cơ tai nạn do rắn cắn.
Mỗi gia đình cần giữ gìn môi trường sống sạch sẽ, phát quang bụi rậm quanh nhà, thu gom rác thải, hạn chế để vật liệu, củi hoặc gạch đá chất đống – những nơi rắn có thể trú ẩn. Chuồng trại chăn nuôi cần được vệ sinh thường xuyên để hạn chế chuột và các loài động vật là nguồn thức ăn của rắn.
Đối với người lao động làm việc tại đồng ruộng, vườn cây hoặc khu vực đồi núi, nên mang ủng cao cổ, găng tay dày và quần áo dài khi làm việc. Khi phát cỏ hoặc thu hoạch, cần dùng dụng cụ kiểm tra trước những nơi có bụi rậm hoặc hốc đá thay vì dùng tay trực tiếp.
Khi đi lại vào ban đêm hoặc trong khu vực thiếu ánh sáng, người dân nên sử dụng đèn pin để quan sát đường đi. Trước khi mang giày dép, mặc quần áo hoặc sử dụng chăn màn để lâu ngày, cần kiểm tra kỹ nhằm tránh trường hợp rắn ẩn nấp bên trong.
Đối với trẻ em, cha mẹ cần hướng dẫn không tự ý bắt hoặc trêu chọc các loài rắn, kể cả khi chúng có vẻ đã chết hoặc di chuyển chậm. Đây là kỹ năng quan trọng giúp phòng tránh những tai nạn đáng tiếc.
Xử trí đúng cách khi bị rắn cắn
Khi không may bị rắn cắn, điều quan trọng nhất là giữ bình tĩnh để hạn chế nhịp tim tăng nhanh và làm nọc độc lan rộng.
Người bị nạn cần hạn chế vận động, cố định phần chi bị cắn ở tư thế tương đối bất động và nhanh chóng được đưa đến cơ sở y tế gần nhất để được đánh giá và điều trị. Nếu có thể, nên tháo bỏ nhẫn, vòng tay hoặc các vật dụng bó sát vì vùng tổn thương có thể sưng nhanh.
Vết cắn có thể được rửa nhẹ bằng nước sạch và che phủ bằng gạc sạch nếu có điều kiện. Tuyệt đối không rạch vết thương, không hút nọc độc bằng miệng, không chườm đá, không đốt nóng vết cắn và không tự ý sử dụng thuốc hoặc các bài thuốc truyền miệng.
Trong trường hợp có thể nhận diện con rắn một cách an toàn, người dân nên ghi nhớ màu sắc, kích thước hoặc chụp ảnh từ khoảng cách phù hợp để hỗ trợ bác sĩ xác định loại rắn và lựa chọn phương pháp điều trị thích hợp. Không nên cố bắt hoặc truy đuổi rắn vì có thể gây thêm nguy hiểm.
Nâng cao nhận thức cộng đồng để giảm thiểu tai nạn
Thực tế cho thấy, phần lớn các trường hợp bị rắn cắn đều xảy ra trong quá trình lao động hoặc sinh hoạt thường ngày và hoàn toàn có thể phòng tránh nếu người dân có kiến thức đầy đủ.
Trong thời gian tới, ngành Y tế Quảng Ninh tiếp tục phối hợp với các địa phương tăng cường truyền thông về phòng chống tai nạn do động vật độc cắn, hướng dẫn kỹ năng sơ cứu đúng cách và nâng cao năng lực cấp cứu tại các cơ sở y tế, đặc biệt ở khu vực miền núi và vùng có nguy cơ cao.
Bên cạnh sự chuẩn bị của ngành Y tế, mỗi người dân cần chủ động bảo vệ bản thân bằng việc thay đổi thói quen sinh hoạt, sử dụng trang phục bảo hộ khi lao động và thực hiện đúng các khuyến cáo khi không may gặp tai nạn.
Tai nạn do rắn cắn là tình huống y khoa nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể hạn chế hậu quả nếu được phòng ngừa tốt và xử trí đúng cách ngay từ ban đầu. Sự chủ động của mỗi cá nhân cùng với sự vào cuộc của các cấp, các ngành sẽ góp phần giảm thiểu số ca tai nạn, bảo vệ sức khỏe và tính mạng của người dân, đặc biệt trong mùa hè – thời điểm nguy cơ rắn độc cắn gia tăng.
Lê Giang
