Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm lây từ động vật sang người vô cùng nguy hiểm với tỷ lệ tử vong là 100% khi bệnh khởi phát và hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Tại Việt Nam, bệnh dại trên người đã và đang là bệnh có số người tử vong cao nhất trong các bệnh truyền nhiễm gây dịch. Đáng chú ý, tính từ đầu năm 2024 đến nay, cả nước đã ghi nhận ….. người chết do bệnh dại, tăng đột biến so với cùng kỳ năm ngoái. 

Với tính chất nguy hiểm của bệnh Dại, việc tăng cường kiến thức về phòng ngừa, nhận biết triệu chứng bệnh và các biện pháp xử lý sau khi bị động vật như chó hoặc mèo cắn là rất quan trọng để ngăn chặn sự lây lan của bệnh dại, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Nhân ngày Thế giới phòng chống bệnh dại 28 tháng 9, chúng tôi có cuộc phỏng vấn với Bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hường, Khoa Phòng chống bệnh truyền nhiễm, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Quảng Ninh để cùng trao đổi, chia sẻ các kiến thức về bệnh Dại cũng như cung cấp thông tin về những cách xử trí khi bị động vật cắn và dự phòng, phòng chống bệnh dại hiệu quả.

PV: Thưa bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hường, trước hết xin bác sĩ giải thích rõ hơn về bệnh dại cùng cơ chế và tác nhân gây ra căn bệnh này?

Bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hường: Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm viêm não tủy cấp tính do virus. Bệnh thường lây truyền từ động vật sang người, chủ yếu là qua vết cắn của động vật mắc bệnh. Và ổ dịch chứa virus dại ở thiên nhiên thì là động vật có vú máu nóng ví dụ như là chó sói, chó rừng, chó nhà, mèo, chồn, cầy hoặc cáo hoặc các động vật có vú khác thì đều có nguy cơ là lây bệnh dại sang người. Và ở châu Mỹ hay châu Âu thì còn thấy có loài dơi cũng là một trong những ổ chứa tự nhiên. Và ở Việt Nam thì chủ yếu là chó là nguồn bệnh truyền nhiễm chủ yếu.  Còn bệnh dại thì sẽ thường lây qua các vết cắn, vết cào hoặc vết liếm của động vật bị dại. Và khi động vật này cắn, cào, liếm trên da của người bị tổn thương thì sẽ làm cho cái nguy cơ bị mắc bệnh dại.

Ngoài việc lây từ động vật sang người qua vết cắn cào rồi thì vi rút dại còn có thể lây truyền qua từ người sang người qua cấy mô, phủ tạng hoặc là chất tiết của người bị bệnh dại. Và nếu như trong thức ăn, đồ uống mà bệnh nhân dại đã ăn và người bình thường mình có tiếp xúc lại thì cũng sẽ có nguy cơ lây. Và có một đường truyền khác nữa đó là việc lây qua niêm mạc. Nhất là những trường hợp do tiếp xúc hoặc là hít phải giọt nhỏ chứa vi suất dại trong phòng thí nghiệm thì cũng đã có những y văn ghi lạ những trường hợp như vậy.

PV: Thưa bác sĩ, vậy thì sự nguy hiểm của bệnh dại đối với những người bị động vật nghi dại cắn sẽ có những mức độ cũng như biểu hiện, triệu chứng cụ thể như thế nào?

Bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hường: Với bệnh dại thì theo những thống kê và báo cáo ghi lại thì bệnh dại rất là nguy hiểm. Và bệnh nhân khi đã lên cơn dại thì tỷ lệ tử vong lên đến gần như là 100%, kể cả người và động vật. Thế thì bệnh dại thì trên lâm sảng sẽ có một số các biểu hiện về hội chứng viêm đạo tùy cấp tính. Nổi trội như việc bệnh nhân có các triệu chứng sợ nước, sợ gió, sợ ánh sáng hoặc là có những triệu chứng về bị liệt và bệnh nhân dẫn tới tiến triển dần vào hôn mê và tử vong sau 7-10 ngày. Cụ thể ở đây  biểu hiện sợ nước nó biểu hiện như thế nào? Sợ nước là bệnh nhân khi cho uống nước, bệnh nhân không uống được, rồi là sợ tắm. Cái thứ 2 là sợ gió, ví dụ như là bật quạt hoặc là có một luồng gió đi qua là bệnh nhân có những kích động rất là mạnh. Và thứ 3 là việc sợ ánh sáng, bệnh nhân sẽ thường là trùm chăn hoặc là chui vào ngầm giường, hoặc là không cho bật điện hoặc là sẽ đi vào những chỗ tối và trốn. Đấy là những biểu hiện rất là điển hình của bệnh dại.

Và cái biểu hiện thứ 2 là cái biểu hiện liệt. Thì đa phần triệu chứng này rất là khó phân biệt với các tổn thương về thần kinh khác. Bệnh nhân thường là bị liệt, liệt cơ hô hấp, bệnh nhân dần dần bị hôn mê và tử vong. Thế nên bệnh dại này nó nguy hiểm như vậy, chưa có thuốc để điều trị đâu.

PV: Thưa bác sĩ, là một bệnh truyền nhiễm thì bệnh dại có lây truyền từ người sang người hoặc lây qua đường ăn uống hay không? Và những yếu tố nào có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh dại?

Bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hường: Có rất nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ bệnh dại. Cái thứ nhất đó là tùy thuộc vào vị trí vết cắn, nồng độ vi rút dại ở trong vết cắn và tình trạng của con chó lúc cắn mình. Thế thì thứ nhất là vết thương vào vùng nguy cơ cao như là vùng thần kinh trung ương, vùng nhiều đầu mút thần kinh như bộ phận sinh dục, đầu ngón tay, đầu ngón chân hoặc là vết thương đa vết thương, rộng, sâu thì những trường hợp này sẽ có thời gian ủ bệnh ngắn hơn so với những trường hợp mà cắn ở xa các đầu chi hoặc là vùng bắp  chân, cẳng chân thì cái nguy cơ nó sẽ thấp hơn. Cái thứ 2 là tình trạng của con vật. Nếu như trong giai đoạn tăng tiết của con vật bị dại thì cái đồng độ vi rút trong nước bọt của con chó nó nhiều thì người bị tiếp xúc với giai đoạn đó sẽ có nguy cơ cao hơn với những người tiếp xúc với giai đoạn khác.

Cái thứ 3 là bệnh dại hiện tại là có vaccine để phòng bệnh. Vậy khi mà bị chó cắn xong, nếu như những người bị cắn xong xử trí vết thương đúng cách, được xối rửa vết thương, được sát khuẩn, sát trùng ngay khi bị cắn thì cái nồng độ vi rút cũng giảm đi. Và những người này người ta đến ngay cơ sở y tế để người ta được tiêm vaccine và huyết thanh kháng dại ngay thì sẽ giúp cho cơ thể có được những cái phòng bệnh tốt hơn. Và cái nguy cơ bị dại cũng giảm đi.

PV: Vâng thưa bác sĩ, cho đến nay tiêm phòng dại vẫn được coi như là phương pháp hữu hiệu duy nhất để phòng chống bệnh dại. Tuy nhiên vẫn còn có quan điểm e ngại, lo lắng về sự an toàn của các loại vắc xin dại này. Vậy thì bác sĩ có thể giải thích rõ hơn về tác dụng cũng như mức độ an toàn của các loại vắc xin phòng dại hiện nay ạ?

Bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hường: Vaccine phòng dại thì được coi là phương pháp hiệu hiệu duy nhất để phòng chứng bệnh dại hiện nay. Và đúng là có rất nhiều phụ huynh rồi những người bị chó, mèo cắn thì e ngại về việc tiêm vaccine này vì họ có những quan điểm từ xa xưa và nó không còn phù hợp với hiện tại.

Hiện tại ở Việt Nam đang lưu hành 4 loại vaccine dại. Thì 4 loại vaccine dại này đều là thế hệ mới Là vaccine được sản xuất trên tế bào Vero và những vaccine này thì mức độ an toàn là tương đối cao, phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú hay trẻ nhỏ đều có thể tiêm phòng được. Đã là vaccine vào cơ thể người thì đều có thể có phản ứng vụ xảy ra, tuy nhiên hiệu quả vaccine mang lại sẽ cao hơn so với tác dụng phụ không mong muốn đó.

Tác dụng phụ mà vaccine sau khi tiêm xong thường gặp: Thứ nhất là tại chỗ thường có sưng, đau hoặc là ngứa tại chỗ vết tiêm. Còn những trường hợp có phản ứng toàn thân, ví dụ như sốt hoặc là nổi mề đay. Trường hợp này nếu được phát hiện sớm chúng ta đều có thể uống thuốc hạ sốt hoặc uống thuốc chống dị ứng sớm. Và giống như các vaccine khác thì vaccine dại cũng đều có thể có phản ứng sau tiêm, như là phản ứng phản vệ. Chúng ta ăn con tôm, con cua đúng chúng ta đều có thể dị ứng huống chi chúng ta tiêm vaccine. Vậy thì qua những chia sẻ trên tóm lại là vaccine dại hiện nay là an toàn và hiệu quả cao. Chúng ta khi bị chó, mèo cắn cào liếm chúng ta có nguy cơ thì đều phải đến ngay cơ sở y tế để tiêm phòng sớm.

Ngoài vaccine dại thì hiện nay còn có một loại nữa, đó là  huyết thanh kháng dại. Huyết thanh kháng dại khác với vaccine, đó là huyết thanh sẽ giúp cho chúng ta ức chế và ngăn chặn sớm sự phát triển của virus. Còn lại thì vaccine thì chúng ta cần phải mất thời gian là từ 7 đến 14 ngày thì mới có tác dụng. Một số trường hợp mà nguy cơ cao như là cắn vào vùng đầu mặt cổ hoặc là đầu ngón tay, đầu ngón chân, hoặc là bộ phận sinh dục thì chúng ta cần phải tiêm huyết thanh sớm. Còn vaccine thì chúng ta vẫn phải tiêm đồng hành.

PV: Vâng thưa bác sĩ, nói riêng về tình hình bệnh Dại tại tỉnh Quảng Ninh chúng ta trong những năm gần đây có thực trạng diễn biến như thế nào? Mức độ nhận thức về việc đi tiêm phòng của người dân khi bị động vật, vật nuôi cắn ra sao?

Bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hường: Trong những năm vừa qua được sự quan tâm của Ngành y tế, CDC cùng với các trung tâm y tế trên địa bàn tỉnh đã có những hoạt động trong công tác  phòng chống bệnh dại. Như là chúng tôi triển khai 13/13 địa phương đều phải có điểm tiêm vaccine phòng dại. Cái thứ 2 là triển khai tiến tới đến năm 2030, 100% các huyện địa phương trên địa bàn sẽ phải có điểm tiêm huyết thanh kháng dại. Hiện nay trên địa bàn tỉnh đã có 43 điểm tiêm vaccine và có 10 điểm tiêm huyết thanh kháng dại trên 13 địa phương. Và những cái điểm tiêm này đã góp phần giúp nhân dân được tiếp cận sớm với tiêm vaccine và huyết thanh kháng dại. Và trong những năm gần đây thì mặc dù tỉnh Quảng Ninh vẫn là tỉnh có lưu hành vi rút dại, tuy nhiên số ca mắc bệnh dại đã giảm đi rõ rệt, đặc biệt là trong năm 2025 chúng tôi chưa ghi nhận ca tử vong do dại.

PV: Cuối cùng xin bác sĩ cho biết những lưu ý quan trọng nhất mà mỗi người chúng ta cần thực hiện để bảo vệ bản thân khỏi nguy cơ mắc bệnh dại?

Bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hường: Bệnh dại như chúng ta biết là một bệnh tỷ lệ tử vong lên đến 100%, đến nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể phòng tránh được. Để phòng tránh được bệnh dại này thì Cục Y tế cũng như Bộ Y tế Việt Nam đã khuyên cáo người dân thực hiện tốt các biện pháp như sau:

– Thứ nhất phải tiêm phòng cho chó mèo 100% đầy đủ và nhắc lại hàng năm  theo khuyến cáo của ngành thú y;

– Thứ hai, nuôi chó mèo thì phải xích, nhốt và khi ra đường thì phải mang rọ mõm;

– Thứ ba là diệt chó chạy rông, chó vô chủ;

– Thứ tư là không nên đùa nghịch để chọc phá với các con vật nuôi;

– Thứ năm là khi chó mèo cắn thì phải rửa vết thương dưới vòi nước chảy ngay lập tức liên tục trong vòng 15 phút và nếu như mà không có xà phòng thì có thể là sử dụng nước thông thường cũng được. Đây là một trong những phương pháp sơ cứu  hiệu quả nhất đối với bệnh dại. Và sau đó thì vết thương cần phải được rửa lại sạch với cồn 70 độ, cồn iốt hoặc là dùng bovidin iốt và hạn chế làm dập vết thương và không được băng kín vết thương. Sau đó thì bệnh nhân cần được đến ngay trung tâm y tế gần nhất để được tư vấn tiêm vaccine và huyết thanh phòng dại kịp thời, chỉ có tiêm phòng thì mới ngắn ngừa được bệnh dại. Và đặc biệt là tuyệt đối  không được tự chữa hoặc là dùng các biện pháp thuốc nam, thầy lang để khám chữa bệnh.

PV: Xin cảm ơn bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hường, khoa Phòng chống bệnh truyền nhiễm, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh với những chia sẻ hữu ích!

Quỳnh Trang (CDC QN)