Khi một người mẹ mang trong mình virus HIV, hành trình chào đón con yêu không chỉ là niềm hạnh phúc mà còn đi kèm những nỗi lo về nguy cơ lây truyền bệnh sang con. Tuy nhiên, nhờ những tiến bộ vượt bậc của y học hiện đại, đặc biệt là việc điều trị dự phòng bằng thuốc kháng virus ARV ngay sau sinh, nguy cơ trẻ nhiễm HIV từ mẹ hiện nay có thể giảm xuống dưới 2%, mở ra cơ hội để các em lớn lên khỏe mạnh như bao đứa trẻ khác.

ARV sau sinh – “thời gian vàng” để bảo vệ trẻ

HIV có thể lây truyền từ mẹ sang con trong suốt thai kỳ, trong quá trình chuyển dạ hoặc khi trẻ bú mẹ. Mặc dù người mẹ đã được điều trị ARV hiệu quả trong thời gian mang thai, nguy cơ phơi nhiễm vẫn có thể xảy ra vào thời điểm sinh nở – khi trẻ tiếp xúc với máu và dịch cơ thể của mẹ.

Chính vì vậy, việc cho trẻ uống thuốc ARV càng sớm càng tốt sau khi chào đời, lý tưởng trong vòng 6 giờ đầu tiên, được xem là một biện pháp can thiệp quan trọng nhằm ngăn chặn virus xâm nhập và nhân lên trong cơ thể trẻ. Đây được ví như “lá chắn đầu đời”, giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ lây nhiễm HIV.

Những trẻ nào cần được dự phòng HIV sau sinh?

Can thiệp dự phòng bằng ARV được chỉ định cho trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV hoặc có nguy cơ cao lây truyền HIV. Đặc biệt là các trường hợp:

• Mẹ nhiễm HIV nhưng chưa đánh giá được mức độ kiểm soát virus trong thai kỳ.
• Mẹ được phát hiện nhiễm HIV khi chuyển dạ hoặc ngay sau sinh.
• Mẹ có tải lượng virus chưa được kiểm soát tốt trong những tuần cuối của thai kỳ.
• Mẹ chưa được quản lý thai nghén đầy đủ hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao.

Hiện nay, tại nhiều cơ sở y tế trên cả nước, tất cả trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV đều được sử dụng thuốc ARV dự phòng ngay sau sinh như một quy trình chăm sóc tiêu chuẩn nhằm đảm bảo an toàn tối đa cho trẻ.

Phác đồ điều trị được áp dụng như thế nào?

Tùy thuộc vào mức độ nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con, bác sĩ sẽ lựa chọn phác đồ phù hợp.

Đối với trẻ có nguy cơ thấp, khi người mẹ đã được điều trị ARV sớm và tải lượng virus được kiểm soát tốt, trẻ thường được sử dụng một loại thuốc ARV là Nevirapine (NVP) trong 6 tuần đầu đời.

Trong các trường hợp nguy cơ cao, như mẹ chưa điều trị ARV, phát hiện HIV muộn hoặc tải lượng virus cao, trẻ có thể được chỉ định phối hợp từ hai đến ba loại thuốc ARV như Nevirapine (NVP), Zidovudine (AZT) và Lamivudine (3TC). Thời gian điều trị có thể kéo dài từ 6 đến 12 tuần tùy theo đánh giá của bác sĩ.

Để đạt hiệu quả tối ưu, việc dùng thuốc cần được thực hiện đúng liều lượng, đúng thời gian và theo dõi chặt chẽ nhằm phát hiện sớm các tác dụng không mong muốn hoặc dấu hiệu nghi ngờ nhiễm HIV.

Theo dõi lâu dài để khẳng định trẻ không nhiễm HIV

Điều trị dự phòng chỉ là bước khởi đầu. Trẻ phơi nhiễm HIV cần được theo dõi sức khỏe và xét nghiệm định kỳ trong những năm đầu đời.

Thông thường, trẻ sẽ được xét nghiệm PCR HIV từ 4–6 tuần tuổi để phát hiện sớm nguy cơ nhiễm bệnh. Nếu kết quả âm tính, các xét nghiệm tiếp theo sẽ được thực hiện theo lịch hẹn của cơ sở y tế. Sau khi trẻ ngừng bú mẹ hoàn toàn, việc xét nghiệm lại là cần thiết để loại trừ nguy cơ lây truyền qua sữa mẹ. Đến khoảng 18 tháng tuổi, xét nghiệm kháng thể HIV sẽ giúp xác định chính xác tình trạng nhiễm HIV của trẻ.

Nếu phát hiện nhiễm HIV ở bất kỳ giai đoạn nào, trẻ sẽ được chuyển sang điều trị sớm. Đây là yếu tố quan trọng giúp cải thiện chất lượng cuộc sống và tiên lượng sức khỏe lâu dài.

Tùy theo mức độ nguy cơ lây nhiễm, phác đồ điều trị dự phòng HIV cho trẻ sơ sinh sẽ khác nhau.

Vai trò không thể thiếu của người mẹ và gia đình

Thành công của chương trình dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con không chỉ phụ thuộc vào thuốc men hay kỹ thuật y tế, mà còn cần sự đồng hành tích cực của gia đình.

Người mẹ cần tuân thủ lịch tái khám, đưa trẻ đi xét nghiệm đúng hẹn và thực hiện đầy đủ hướng dẫn của nhân viên y tế trong quá trình chăm sóc con. Việc cho trẻ uống thuốc đúng giờ, đúng liều, lựa chọn phương thức nuôi dưỡng phù hợp và theo dõi sát các biểu hiện sức khỏe bất thường đều có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ trẻ khỏi HIV.

Những năm gần đây, nhờ mở rộng xét nghiệm sàng lọc, điều trị ARV hiệu quả cho phụ nữ mang thai và triển khai các biện pháp dự phòng tích cực cho trẻ sơ sinh, tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con tại Việt Nam đã giảm mạnh. Nhiều địa phương đã đạt tỷ lệ dưới 2%, tiến gần mục tiêu loại trừ hoàn toàn lây truyền HIV từ mẹ sang con.

Mỗi em bé sinh ra đều xứng đáng có một khởi đầu khỏe mạnh. Với sự can thiệp y tế kịp thời và sự đồng hành của gia đình, trẻ sinh ra từ mẹ nhiễm HIV hoàn toàn có cơ hội lớn lên khỏe mạnh, học tập, vui chơi và phát triển như mọi đứa trẻ khác. Điều trị ARV sau sinh vì thế không chỉ là một giải pháp y tế, mà còn là chìa khóa mở ra tương lai không HIV cho thế hệ mai sau.