Trong bức tranh chung của các bệnh truyền nhiễm tại Việt Nam, bệnh ký sinh trùng, đặc biệt là Sán lá gan nhỏ vẫn là một “khoảng lặng” đáng lo ngại khi âm thầm tồn tại trong cộng đồng, ít biểu hiện rõ ràng nhưng để lại những hậu quả lâu dài đối với sức khỏe. Tại tỉnh Quảng Ninh, nơi có hệ thống sông ngòi, ao hồ dày đặc cùng tập quán ẩm thực phong phú, nguy cơ lưu hành bệnh luôn hiện hữu.

Trước thực tế đó, từ ngày 09/3 đến 22/3/2026, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Quảng Ninh đã phối hợp với Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương triển khai đợt nghiên cứu thực địa chuyên sâu tại phường Móng Cái 3 và xã Hải Ninh. Đây là hoạt động nằm trong khuôn khổ nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp tỉnh giai đoạn 2025–2027, với mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc xác định tỷ lệ nhiễm mà còn phân tích sâu các yếu tố nguy cơ, hành vi và môi trường liên quan.

Tiếp cận hệ thống: nhìn toàn diện chuỗi lây truyền

Khác với các cuộc điều tra đơn lẻ trước đây, đợt nghiên cứu lần này được thiết kế theo hướng tiếp cận hệ thống, kết nối chặt chẽ giữa con người – động vật – môi trường. Đây là cách tiếp cận hiện đại, phù hợp với xu hướng “Một sức khỏe” (One Health), giúp nhận diện đầy đủ các mắt xích trong chuỗi lây truyền của Sán lá gan nhỏ.

Trên đối tượng người dân, hơn 500 người trong độ tuổi từ 6 đến 65 đã tham gia cung cấp mẫu phân và mẫu máu để xét nghiệm bằng các kỹ thuật chuyên sâu như Kato-Katz, xét nghiệm huyết thanh học phát hiện kháng thể và đánh giá chỉ số bạch cầu ái toan. Một dấu hiệu gián tiếp gợi ý nhiễm ký sinh trùng. Những dữ liệu này không chỉ phản ánh tình trạng nhiễm hiện tại mà còn giúp truy vết tiền sử phơi nhiễm trong cộng đồng.

Thu thập mẫu trên người

Đông đảo người dân tham gia thu thập mẫu

Song song với đó, bộ công cụ khảo sát KAP (kiến thức – thái độ – thực hành) được triển khai nhằm “đo lường” mức độ hiểu biết và hành vi của người dân. Qua khảo sát, nhiều yếu tố nguy cơ tiềm ẩn dần được hé lộ, từ thói quen ăn gỏi cá, cá tái, đến việc sử dụng nguồn nước chưa đảm bảo vệ sinh hoặc chưa ý thức đầy đủ về nguy cơ từ vật chủ trung gian.

Lần theo “dấu vết” ký sinh trùng trong tự nhiên

Một điểm nhấn quan trọng của nghiên cứu là việc mở rộng phạm vi khảo sát ra ngoài cộng đồng dân cư, tiến sâu vào môi trường sinh thái – nơi ký sinh trùng tồn tại và phát triển. Hàng nghìn mẫu ốc nước ngọt, hàng trăm mẫu cá và mẫu phân chó, mèo đã được thu thập, phân tích nhằm xác định sự hiện diện của ấu trùng và trứng sán.

Thu thập mẫu trên vật chủ trung gian

Thông qua các mẫu vật này, các nhà chuyên môn có thể dựng lại một cách chi tiết vòng đời của Sán lá gan nhỏ trong điều kiện tự nhiên tại địa phương, từ đó xác định các “điểm nóng” nguy cơ. Đây là cơ sở khoa học quan trọng để đưa ra các biện pháp can thiệp không chỉ trên con người mà còn ở môi trường và vật chủ trung gian.

Kết hợp nghiên cứu với chăm sóc sức khỏe cộng đồng

Không để hoạt động nghiên cứu trở thành “câu chuyện của phòng thí nghiệm”, đoàn công tác đã lồng ghép chặt chẽ công tác khám, tư vấn và điều trị ngay tại địa bàn. Những trường hợp phát hiện nhiễm Sán lá gan nhỏ và giun truyền qua đất được cấp phát thuốc miễn phí, đồng thời hướng dẫn cụ thể về chế độ sinh hoạt, dinh dưỡng và theo dõi sau điều trị.

Đối với các trường hợp nhiễm ký sinh trùng khác, người dân được tư vấn kỹ lưỡng về nguy cơ, cách phòng tránh và hướng điều trị phù hợp. Điều này không chỉ mang lại lợi ích trực tiếp cho người dân mà còn góp phần nâng cao hiệu quả của nghiên cứu, khi người tham gia cảm nhận rõ giá trị thiết thực từ hoạt động này.

Truyền thông thay đổi hành vi: yếu tố quyết định thành công lâu dài

Một trong những thách thức lớn nhất trong phòng chống bệnh Sán lá gan nhỏ không nằm ở kỹ thuật xét nghiệm hay điều trị, mà ở việc thay đổi hành vi của cộng đồng. Thói quen ăn cá sống, cá chưa nấu chín vốn đã trở thành một phần của văn hóa ẩm thực không dễ dàng thay đổi trong “một sớm một chiều”.

Chính vì vậy, tại mỗi điểm khảo sát, các hoạt động truyền thông trực tiếp được triển khai linh hoạt, gần gũi, dễ hiểu. Cán bộ y tế không chỉ cung cấp thông tin mà còn giải thích cặn kẽ về cơ chế lây nhiễm, hậu quả lâu dài đối với gan, mật và sức khỏe tổng thể. Những câu chuyện thực tế, những hình ảnh trực quan đã giúp người dân nhận thức rõ hơn về mức độ nguy hiểm của căn bệnh tưởng chừng “vô hại” này.

Hoàn thiện dữ liệu – định hướng chính sách

Đợt nghiên cứu tại phường Móng Cái 3 và xã Hải Ninh cũng đánh dấu chặng cuối trong chuỗi 12 điểm giám sát trên toàn tỉnh Quảng Ninh. Khi toàn bộ dữ liệu được tổng hợp và phân tích, ngành Y tế sẽ có trong tay một hệ thống thông tin đầy đủ, có chiều sâu về tình hình bệnh Sán lá gan nhỏ.

Đoàn nghiên cứu và các cán bộ Trạm Y tế xã Hải Ninh

Không chỉ dừng lại ở việc công bố số liệu, kết quả nghiên cứu sẽ là nền tảng để xây dựng các mô hình can thiệp phù hợp với từng khu vực, từ truyền thông thay đổi hành vi, kiểm soát nguồn thực phẩm, đến quản lý môi trường và vật chủ trung gian. Đồng thời, đây cũng là căn cứ quan trọng để tham mưu cho các cấp quản lý trong việc ban hành chính sách, phân bổ nguồn lực và triển khai các chương trình phòng chống bệnh ký sinh trùng một cách hiệu quả, bền vững.

Mạnh Hùng, Ngọc Phượng – CDC QN