Quảng Ninh đang đứng trước một bài toán dân số mới: từ kiểm soát mức sinh chuyển sang duy trì vững chắc mức sinh thay thế. Năm 2025, tổng tỷ suất sinh của tỉnh đạt 2,06 con/phụ nữ, thuộc nhóm đạt mức sinh thay thế. Tuy nhiên, phía sau con số này là những lựa chọn ngày càng thận trọng của các gia đình trẻ khi quyết định sinh con, bởi chuyện sinh và nuôi dạy một đứa trẻ không chỉ liên quan đến mong muốn của mỗi gia đình mà còn chịu tác động bởi việc làm, thu nhập, nhà ở, thời gian chăm sóc và khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục.
Khi quyết định sinh con chịu tác động bởi nhiều yếu tố
Với nhiều cặp vợ chồng trẻ hiện nay, mong muốn có con vẫn luôn hiện hữu, nhưng thời điểm sinh con và số con lại được cân nhắc kỹ lưỡng hơn trước. Khi chi phí sinh hoạt, nhà ở, chăm sóc sức khỏe, giáo dục và việc làm đều trở thành những yếu tố phải tính toán trong cuộc sống, quyết định sinh thêm một đứa trẻ đôi khi không còn đơn giản là câu chuyện “muốn hay không muốn”.
Một gia đình trẻ có thể mong muốn có hai con nhưng lại lo lắng về khả năng cân đối tài chính. Người mẹ có thể muốn sinh thêm nhưng băn khoăn về việc quay trở lại công việc sau thời gian nghỉ sinh. Những cặp vợ chồng sống tại đô thị có thể phải tính toán thêm chi phí nhà ở, gửi trẻ, học hành; trong khi ở những khu vực khác, điều họ quan tâm có thể là khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, chăm sóc bà mẹ và trẻ em.
Những lựa chọn đó cho thấy mức sinh không chỉ được quyết định bởi nhận thức hay mong muốn của mỗi cặp vợ chồng. Điều kiện sống và môi trường xã hội cũng có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định sinh con của người dân. Vì vậy, khi mục tiêu dân số chuyển sang duy trì mức sinh thay thế, chính sách dân số cũng cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với các chính sách về y tế, việc làm, an sinh xã hội, giáo dục và chăm sóc trẻ em.
Quảng Ninh duy trì mức sinh thay thế trong bối cảnh mới
Quảng Ninh là một trong những địa phương đạt mức sinh thay thế tương đối sớm và duy trì trong nhiều năm. Tuy nhiên, mức sinh không phải là một chỉ số cố định. Tổng tỷ suất sinh của tỉnh từng giảm xuống 1,96 con/phụ nữ năm 2023 và đạt 2,06 con/phụ nữ tại thời điểm điều tra dân số và nhà ở năm 2024. Năm 2025, tổng tỷ suất sinh của Quảng Ninh tiếp tục được ghi nhận ở mức 2,06 con/phụ nữ.
Theo định hướng phát triển dân số của Thành phố, mục tiêu đến năm 2030 là duy trì vững chắc mức sinh thay thế, đồng thời bảo đảm quy mô và cơ cấu dân số phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội. Quy hoạch Thành phố Quảng Ninh cũng xác định đến năm 2030 duy trì mức sinh thay thế, tận dụng hiệu quả thời kỳ dân số vàng và chủ động thích ứng với quá trình già hóa dân số.
Đây là sự thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận công tác dân số. Nếu trước đây trọng tâm của chính sách dân số là giảm sinh thì hiện nay, ở những địa phương đã đạt mức sinh thay thế như Quảng Ninh, nhiệm vụ đặt ra là duy trì mức sinh ổn định, đồng thời giải quyết những yếu tố có thể khiến mức sinh tiếp tục giảm trong tương lai.
Từ vận động sinh con đến hỗ trợ để người dân có thể sinh con
Để duy trì mức sinh thay thế, chỉ tuyên truyền về lợi ích của việc sinh đủ hai con là chưa đủ. Người dân cần được tiếp cận đầy đủ thông tin về sức khỏe sinh sản, chăm sóc trước và sau sinh, đồng thời được hưởng các dịch vụ y tế có chất lượng trong suốt quá trình mang thai, sinh con và nuôi dưỡng trẻ.
Đặc biệt, khi ngày càng nhiều phụ nữ tham gia thị trường lao động, bài toán sinh con còn gắn với việc làm và thời gian chăm sóc con. Một người phụ nữ có thể mong muốn sinh thêm con nhưng phải cân nhắc khả năng quay lại công việc, thu nhập trong thời gian nghỉ sinh, người hỗ trợ chăm sóc trẻ và những chi phí phát sinh trong quá trình nuôi con. Vì vậy, để khuyến khích các gia đình duy trì mức sinh phù hợp, cần có cách tiếp cận tổng thể, trong đó ngành Y tế đóng vai trò quan trọng nhưng không thể giải quyết một mình.
Với ngành Y tế, một trong những nhiệm vụ trọng tâm là tiếp tục nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, sức khỏe bà mẹ và trẻ em; tăng cường tư vấn trước hôn nhân, khám sức khỏe trước khi mang thai, sàng lọc trước sinh và sơ sinh; đồng thời cung cấp thông tin để các cặp vợ chồng chủ động lựa chọn thời điểm sinh con phù hợp với sức khỏe và điều kiện của gia đình.
Cùng với đó, truyền thông dân số cũng cần thay đổi theo hướng gần với cuộc sống hơn. Thay vì chỉ đưa ra những con số hay khẩu hiệu, thông tin cần giúp các cặp vợ chồng trẻ hiểu rõ hơn về sức khỏe sinh sản, lợi ích của việc sinh con ở độ tuổi phù hợp, chăm sóc và nuôi dạy trẻ, cũng như những chính sách hỗ trợ mà họ có thể tiếp cận.
Chính sách dân số cần đi cùng chất lượng cuộc sống
Thực tế cho thấy, để một gia đình sẵn sàng sinh và nuôi con, ngoài mong muốn cá nhân còn cần một môi trường thuận lợi. Đó là dịch vụ y tế dễ tiếp cận, nơi ở phù hợp, việc làm ổn định, môi trường giáo dục tốt và các điều kiện chăm sóc trẻ. Vì vậy, duy trì mức sinh thay thế không thể chỉ được đặt lên vai người phụ nữ hay từng gia đình, mà cần sự tham gia của nhiều ngành, nhiều cấp và toàn xã hội.
Quan điểm này cũng đang được thể hiện trong cách Quảng Ninh triển khai Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030. Tháng 8/2026, UBND Thành phố đã ban hành kế hoạch triển khai chương trình trên địa bàn tỉnh, thực hiện theo chương trình quốc gia và kế hoạch của Bộ Y tế. Mục tiêu là duy trì mức sinh thay thế gắn với điều kiện kinh tế – xã hội và đặc điểm dân số của tỉnh.
Trong bối cảnh mới, công tác dân số cũng cần quan tâm đến sự khác biệt giữa các nhóm dân cư và địa bàn. Nơi có mức sinh thấp cần có giải pháp phù hợp để khuyến khích các gia đình sinh đủ con; nơi đã đạt mức sinh thay thế cần duy trì ổn định; đồng thời tiếp tục nâng cao chất lượng dân số, chăm sóc sức khỏe sinh sản và thích ứng với quá trình già hóa dân số.
Mức sinh thay thế là câu chuyện của cả xã hội
Mỗi đứa trẻ được sinh ra trước hết là niềm vui và trách nhiệm của một gia đình. Nhưng xét ở góc độ rộng hơn, mỗi thế hệ mới cũng góp phần hình thành nguồn nhân lực, cơ cấu dân số và sức sống của xã hội trong tương lai. Khi mức sinh giảm thấp kéo dài, những tác động không chỉ xuất hiện trong phạm vi từng gia đình mà còn ảnh hưởng đến quy mô dân số, lực lượng lao động và quá trình già hóa dân số.
Bởi vậy, duy trì mức sinh thay thế không nên được hiểu đơn giản là vận động mỗi gia đình sinh thêm con. Điều quan trọng hơn là tạo ra một môi trường để những người trong độ tuổi sinh đẻ có thể thực hiện mong muốn sinh con mà không phải đánh đổi quá lớn về sức khỏe, việc làm và cơ hội phát triển.
Với Quảng Ninh, khi mức sinh hiện đang ở gần ngưỡng thay thế, đây là thời điểm để chủ động hành động thay vì chờ đến khi mức sinh giảm sâu mới tìm giải pháp. Từ chăm sóc sức khỏe sinh sản, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế đến truyền thông thay đổi nhận thức và phối hợp các chính sách an sinh, mỗi giải pháp đều có vai trò trong việc tạo dựng môi trường thuận lợi cho các gia đình trẻ.
Giữ mức sinh thay thế, vì thế, không chỉ là câu chuyện của mỗi gia đình. Đó là một bài toán dài hạn về con người, chất lượng cuộc sống và sự phát triển bền vững của Quảng Ninh
Lê Giang
