Rượu từ lâu đã trở thành một phần trong văn hóa giao tiếp và sinh hoạt của nhiều người. Trong các buổi gặp mặt, lễ tết hay công việc, việc sử dụng rượu được xem như hành vi xã hội phổ biến. Tuy nhiên, mặt trái ít được chú ý đến là những tác hại âm thầm nhưng vô cùng nghiêm trọng đối với sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe tâm thần. Khi rượu được sử dụng quá mức trong thời gian dài, hoặc khi người nghiện rượu đột ngột ngừng uống, cơ thể có thể xuất hiện nhiều rối loạn nặng nề, diễn tiến nhanh và đe dọa tính mạng. Những tình trạng này được gọi chung là rối loạn tâm thần do rượu.

Rượu – chất tác động tâm thần phổ biến nhưng nguy hiểm

Rượu có khả năng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, làm thay đổi cảm xúc, hành vi và nhận thức của người uống. Khi sử dụng với lượng vừa phải, rượu có thể tạo cảm giác thư giãn, kích thích hưng phấn. Nhưng khi lạm dụng trong thời gian dài, rượu gây ra hàng loạt biến đổi hóa học trong não, ảnh hưởng đến hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh.

Sau một thời gian, cơ thể người uống rượu hình thành sự lệ thuộc vào rượu để duy trì cảm giác ổn định. Khi lượng cồn trong máu giảm xuống hoặc bị ngừng đột ngột, hệ thần kinh sẽ phản ứng mạnh, gây ra các rối loạn nghiêm trọng. Đây chính là cơ chế của nhiều dạng rối loạn tâm thần do rượu.

Những dạng rối loạn tâm thần nguy hiểm liên quan đến rượu

Một trong những biểu hiện phổ biến nhất là hội chứng cai rượu, xảy ra khi người nghiện ngừng uống đột ngột. Người bệnh có thể run tay, đổ mồ hôi, lo âu, mất ngủ, kích thích, thậm chí co giật. Nếu không điều trị kịp thời, tình trạng này dễ chuyển sang mê sảng do cai rượu – một cấp cứu y khoa rất nguy hiểm.

Mê sảng do rượu thường được nhận biết qua các biểu hiện hoang tưởng, ảo giác, lú lẫn, hành vi kích động. Người bệnh thấy những hình ảnh không có thật, nghe những âm thanh tưởng tượng, có thể tấn công người xung quanh hoặc tự gây nguy hiểm cho bản thân. Tình trạng này có thể diễn tiến rất nhanh, làm rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp, suy hô hấp, dẫn đến tử vong nếu không được xử trí kịp thời.

Ngoài hội chứng cai, người lạm dụng rượu lâu dài còn có thể gặp những rối loạn tâm thần khác như suy giảm trí nhớ, lú lẫn, trầm cảm, rối loạn lo âu và sa sút trí tuệ do rượu. Những tổn thương này phần lớn liên quan đến sự phá hủy tế bào thần kinh, thiếu hụt vitamin B1, rối loạn chuyển hóa – hậu quả trực tiếp từ việc uống rượu thường xuyên.

Rối loạn tâm thần do rượu – hậu quả của quá trình lạm dụng rượu.

Hậu quả nặng nề đối với sức khỏe và đời sống

Rối loạn tâm thần do rượu không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe thể chất và tinh thần của người bệnh mà còn tạo ra hàng loạt hệ lụy nghiêm trọng cho gia đình và xã hội. Khi bị lệ thuộc rượu, người bệnh dần đánh mất khả năng kiểm soát hành vi, dễ rơi vào trạng thái kích động, hung hăng hoặc có những hành vi bột phát gây nguy hiểm cho bản thân và những người xung quanh. Thực tế ghi nhận nhiều trường hợp xung đột gia đình, bạo lực, tai nạn giao thông hay tự sát đều bắt nguồn từ việc sử dụng rượu bia quá mức.

Không chỉ vậy, khả năng lao động và giao tiếp xã hội của người bệnh bị suy giảm nghiêm trọng. Họ dễ mất tập trung, làm việc kém hiệu quả, thiếu trách nhiệm, từ đó mất dần niềm tin của đồng nghiệp và gia đình. Chất lượng cuộc sống giảm sút rõ rệt, kéo theo khó khăn về kinh tế và tinh thần của cả gia đình. Nhiều trường hợp người bệnh trở thành gánh nặng lâu dài, cần được theo dõi hoặc chăm sóc đặc biệt.

Về mặt thể chất, việc lạm dụng rượu trong thời gian dài gây tổn thương cơ quan nặng nề như gan (xơ gan, viêm gan do rượu), tụy (viêm tụy cấp và mạn), tim mạch (loạn nhịp, tăng huyết áp), kèm theo tình trạng dinh dưỡng kém do rượu làm giảm hấp thu vitamin và khoáng chất. Đặc biệt, hệ thần kinh trung ương bị ảnh hưởng nghiêm trọng: suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung, rối loạn cảm xúc, hoang tưởng và có thể dẫn đến sa sút trí tuệ hoặc các rối loạn tâm thần không hồi phục. Đây là lý do số ca bệnh tâm thần liên quan đến rượu ngày càng tăng, trở thành gánh nặng y tế và xã hội.

Nhận biết sớm để cứu người bệnh khỏi nguy hiểm

Việc nhận diện sớm các dấu hiệu rối loạn tâm thần do rượu là yếu tố sống còn giúp ngăn ngừa những biến chứng nguy hiểm và giúp bệnh nhân được tiếp cận điều trị kịp thời. Những biểu hiện ban đầu thường dễ bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với stress, mất ngủ thông thường. Tuy nhiên, các triệu chứng như run tay, hồi hộp, lo âu, mất ngủ kéo dài, đổ mồ hôi nhiều không rõ nguyên nhân, dễ kích thích, nói nhảm, ảo giác nhìn – nghe, hành vi bất thường hoặc lú lẫn là tín hiệu cảnh báo rõ rệt cho thấy não bộ đang bị tổn thương do rượu.

Người thân cần đặc biệt chú ý khi người bệnh có xu hướng uống rượu nhiều trong thời gian dài, xuất hiện các biểu hiện lệ thuộc như thèm rượu, uống vào buổi sáng sớm hoặc không thể ngừng dù biết có hại. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để tránh các biến chứng như mê sảng, co giật, suy hô hấp hoặc nguy cơ tự gây hại.

Tại bệnh viện, người bệnh được theo dõi liên tục bởi đội ngũ chuyên môn, sử dụng thuốc an thần phù hợp, bổ sung vitamin, truyền dịch, kiểm soát điện giải và áp dụng các phương pháp điều trị hỗ trợ khác. Môi trường y tế giúp hạn chế tối đa nguy cơ tai biến, đồng thời hỗ trợ bệnh nhân ổn định tâm lý, giảm căng thẳng và phục hồi chức năng não bộ. Điều trị càng sớm, khả năng hồi phục càng cao và nguy cơ tái phát giảm đáng kể.

Phòng tránh rối loạn tâm thần do rượu – trách nhiệm của mỗi người

Phòng ngừa rối loạn tâm thần do rượu không chỉ nằm ở việc hạn chế uống rượu mà còn là sự thay đổi trong nhận thức, thói quen và văn hóa ứng xử của mỗi người. Quan trọng nhất là xây dựng lối sống lành mạnh, uống rượu có chừng mực, tránh lạm dụng rượu trong các dịp gặp gỡ bạn bè, lễ tết hoặc coi rượu là công cụ giải tỏa stress, giải buồn, thể hiện bản lĩnh.

Đối với người từng nghiện rượu hoặc có dấu hiệu lệ thuộc, việc cai rượu cần được thực hiện dần dần dưới sự hướng dẫn của bác sĩ. Cai rượu đột ngột ở người đã lệ thuộc nặng có thể gây mê sảng, co giật và nhiều biến chứng nguy hiểm, do đó không nên tự ý thực hiện tại nhà.

Gia đình và cộng đồng có vai trò không thể thay thế trong việc hỗ trợ người bệnh và phòng ngừa rối loạn tâm thần. Người thân cần quan tâm, động viên, tạo môi trường sống tích cực, tránh buộc tội hay kỳ thị. Cộng đồng cần tích cực tham gia vào việc nhận diện sớm người có nguy cơ, hỗ trợ họ trong quá trình cai rượu và khuyến khích họ tiếp cận dịch vụ y tế khi cần thiết.

Song song với đó, các chương trình truyền thông tại địa phương, cơ quan, trường học cần được tăng cường nhằm nâng cao hiểu biết về tác hại của rượu, giúp người dân xây dựng thói quen uống rượu có trách nhiệm và hướng tới lối sống an toàn, văn minh. Đây là những nỗ lực thiết thực góp phần giảm tỷ lệ rối loạn tâm thần do rượu, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giảm gánh nặng cho hệ thống y tế.

Tuấn Anh – CDC Quảng Ninh