Những năm gần đây, cùng với sự phát triển kinh tế – xã hội, công tác chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng trẻ em tại Quảng Ninh đã có nhiều chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, suy dinh dưỡng thấp còi vẫn là thách thức âm thầm, ảnh hưởng trực tiếp đến tầm vóc, thể lực và chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai, đặc biệt tại một số khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa. Điều này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp can thiệp nhằm cải thiện dinh dưỡng và nâng cao thể trạng cho trẻ em trên địa bàn.
Suy dinh dưỡng thấp còi – thực trạng và nguyên nhân
Theo số liệu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, trong hơn 30 năm qua, tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân trên toàn quốc đã giảm mạnh từ 51% xuống còn khoảng 14%. Tuy nhiên, tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi mới chỉ giảm từ 59,7% xuống khoảng 24,6% và vẫn ở mức cao theo đánh giá của Tổ chức Y tế Thế giới.
Suy dinh dưỡng thấp còi là tình trạng trẻ có chiều cao theo tuổi thấp hơn chuẩn tăng trưởng, phản ánh sự thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài. Theo chuẩn WHO 2006, trẻ được xác định thấp còi khi chỉ số chiều cao theo tuổi có điểm Z-score dưới -2SD. Tình trạng này có thể bắt đầu từ trong bào thai và kéo dài trong những năm đầu đời – giai đoạn quyết định sự phát triển thể chất, trí tuệ và tầm vóc khi trưởng thành.
Các thể suy dinh dưỡng ở trẻ nhỏ
Nguyên nhân dẫn đến suy dinh dưỡng thấp còi khá đa dạng, trong đó chế độ dinh dưỡng chưa hợp lý là yếu tố chủ yếu. Khẩu phần ăn thiếu protein, năng lượng và các vi chất thiết yếu như sắt, kẽm, vitamin A, i-ốt khiến trẻ không phát triển đầy đủ. Bên cạnh đó, việc nuôi dưỡng chưa khoa học như không cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, ăn bổ sung không hợp lý cũng làm gia tăng nguy cơ. Tình trạng mắc các bệnh nhiễm khuẩn tái diễn trong những năm đầu đời như tiêu chảy, viêm đường hô hấp, nhiễm giun sán khiến khả năng hấp thu dinh dưỡng giảm sút, ảnh hưởng đến tăng trưởng. Ngoài ra, yếu tố di truyền và điều kiện kinh tế – xã hội, đặc biệt ở những gia đình khó khăn, đông con, cũng góp phần làm gia tăng tỷ lệ thấp còi.
Hậu quả của suy dinh dưỡng thấp còi không chỉ dừng lại ở việc hạn chế chiều cao khi trưởng thành mà còn ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Trẻ thấp còi thường có sức đề kháng kém, dễ mắc bệnh, giảm khả năng học tập. Về lâu dài, nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp cũng cao hơn. Đối với trẻ em gái, tình trạng này còn làm tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân, kéo dài vòng xoáy suy dinh dưỡng qua nhiều thế hệ.
Giải pháp can thiệp – trọng tâm 1.000 ngày đầu đời
Các chuyên gia y tế khẳng định, “1.000 ngày đầu đời” từ khi mang thai đến khi trẻ tròn 2 tuổi là giai đoạn vàng quyết định sự phát triển thể chất, trí tuệ và tầm vóc của trẻ. Nếu được chăm sóc dinh dưỡng hợp lý trong thời kỳ này, nguy cơ suy dinh dưỡng thấp còi có thể được giảm đáng kể.
2 năm đầu đời là thời điểm vàng để phòng, chống suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ em
Trong thời kỳ mang thai, phụ nữ cần được đảm bảo chế độ dinh dưỡng đầy đủ, đa dạng thực phẩm, bổ sung vi chất thiết yếu như sắt, acid folic, canxi, đồng thời khám thai định kỳ để theo dõi sự phát triển của thai nhi.
Sau sinh, trẻ cần được bú mẹ sớm, bú hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục duy trì bú mẹ kết hợp ăn bổ sung hợp lý từ 6 tháng tuổi trở lên. Thức ăn bổ sung cần đảm bảo đủ chất, phù hợp với lứa tuổi và an toàn vệ sinh.
Bên cạnh đó, việc bổ sung vi chất, tiêm chủng đầy đủ và theo dõi tăng trưởng định kỳ có vai trò quan trọng trong phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng, từ đó can thiệp kịp thời, góp phần giúp trẻ phát triển toàn diện.
Quảng Ninh triển khai đồng bộ, đạt nhiều kết quả tích cực
Tại Quảng Ninh, công tác phòng, chống suy dinh dưỡng trẻ em đã được triển khai đồng bộ với nhiều giải pháp thiết thực. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Quảng Ninh giữ vai trò nòng cốt trong lĩnh vực y tế dự phòng, đặc biệt là dinh dưỡng cộng đồng. Đơn vị đã tăng cường giám sát tình trạng dinh dưỡng, hướng dẫn theo dõi tăng trưởng trẻ em, đồng thời đẩy mạnh truyền thông về nuôi con bằng sữa mẹ, chế độ ăn bổ sung hợp lý và chăm sóc trẻ trong 1.000 ngày đầu đời. Các hoạt động tập huấn kỹ năng làm cha mẹ tích cực, triển khai dự án như EM-THRIVE cũng góp phần nâng cao năng lực cho cán bộ y tế cơ sở và thay đổi hành vi chăm sóc trẻ trong cộng đồng.
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Quảng Ninh giữ vai trò nòng cốt trong lĩnh vực y tế dự phòng, đặc biệt là dinh dưỡng cộng đồng
Song song với hoạt động chuyên môn của ngành Y tế, tỉnh Quảng Ninh đã triển khai nhiều chương trình, chính sách quy mô lớn nhằm cải thiện dinh dưỡng và thể lực cho trẻ em. Nổi bật là chương trình sữa học đường giai đoạn 2025–2030 với tổng kinh phí khoảng 1.700 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh, dự kiến mỗi năm có khoảng 200.000 trẻ em, học sinh được thụ hưởng. Đây là một trong những chương trình có quy mô lớn trong cả nước, góp phần quan trọng trong việc cải thiện dinh dưỡng học đường, nâng cao chiều cao và thể lực cho thế hệ trẻ.
Bên cạnh đó, các chiến dịch bổ sung vi chất dinh dưỡng tiếp tục được duy trì thường xuyên, trong đó chiến dịch bổ sung vitamin A đạt tỷ lệ bao phủ trên 97–98% trẻ từ 6 đến 35 tháng tuổi, góp phần tăng cường sức đề kháng, phòng chống suy dinh dưỡng và các bệnh lý liên quan.
Trẻ uống bổ sung Vitamin A tại Trạm Y tế phường Việt Hưng
Công tác truyền thông giáo dục dinh dưỡng cũng được đẩy mạnh với quy mô rộng khắp. Hàng nghìn buổi truyền thông được tổ chức mỗi năm tại cộng đồng; riêng năm 2023 đã triển khai hơn 1.000 buổi truyền thông và hàng nghìn tin, bài phát trên hệ thống loa cơ sở. Nội dung truyền thông tập trung vào chăm sóc dinh dưỡng trong 1.000 ngày đầu đời, nuôi con bằng sữa mẹ và thực hành ăn bổ sung hợp lý.
Đối với khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, tỉnh đã triển khai Đề án cải thiện dinh dưỡng giai đoạn 2022–2025 tại 64 xã khó khăn, tập trung hỗ trợ trẻ em vùng cao, biên giới, từng bước thu hẹp khoảng cách về dinh dưỡng giữa các vùng miền.
Đáng chú ý, mạng lưới dinh dưỡng được củng cố đến tận tuyến cơ sở với 100% xã, phường có cán bộ và cộng tác viên dinh dưỡng. Trẻ em được cân đo định kỳ, theo dõi tăng trưởng và tư vấn dinh dưỡng ngay tại địa phương, giúp phát hiện sớm và can thiệp kịp thời các trường hợp suy dinh dưỡng.
Nhờ sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành, tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi tại Quảng Ninh hiện ở mức thấp hơn so với trung bình cả nước, với tỷ lệ nhẹ cân khoảng 4,74% và thấp còi khoảng 5,71%. Tuy nhiên, tình trạng này vẫn có xu hướng tăng theo độ tuổi và còn chênh lệch giữa các khu vực, đòi hỏi các giải pháp can thiệp phải được duy trì thường xuyên và hiệu quả hơn nữa.
Phòng, chống suy dinh dưỡng thấp còi là nhiệm vụ lâu dài, cần sự chung tay của toàn xã hội. Việc chăm sóc dinh dưỡng đúng cách ngay từ những năm đầu đời không chỉ giúp trẻ phát triển toàn diện mà còn góp phần nâng cao tầm vóc, thể lực và chất lượng nguồn nhân lực, hướng tới sự phát triển bền vững của tỉnh Quảng Ninh trong những năm tới.
Ngọc Phượng, Mạnh Hùng – CDC QN
