Xét nghiệm HIV sớm hỗ trợ đắc lực loại trừ lây truyền HIV từ mẹ sang con

Sinh con ra được khỏe mạnh là niềm hạnh phúc của các bậc làm cha, làm mẹ, đặc biệt đối với những người nhiễm HIV đây luôn là niềm mong ước. Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn những phụ nữ mang thai nhiễm HIV nhưng không biết tình trạng bệnh của mình. Nhiều người phát hiện HIV trong giai đoạn đã chuyển dạ nên rất khó khăn cho việc chăm sóc, theo dõi, điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con. Chính vì vậy, việc chủ động xét nghiệm HIV sớm đối với bà mẹ mang thai là hết sức cần thiết.

Khám và tuyên truyền về lây truyền HIV từ mẹ sang con cho phụ nữ mang thai tại Phòng khám đa khoa khu vực Quan Lạn

Theo Bác sĩ Nguyễn Hoài Thu, Khoa Phòng, chống HIV/AIDS, Trung tâm kiểm soát bệnh tật Quảng Ninh, ngoài lây truyền qua đường máu và đường tình dục thì lây truyền HIV từ mẹ sang con là một trong ba con đường chính lây truyền HIV/AIDS. Bà mẹ nhiễm HIV khi mang thai, tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con chiếm khoảng 25 – 40%. Qua nghiên cứu của WHO trên 100 bà mẹ mang thai có HIV không được can thiệp cho thấy, 9 trẻ bị nhiễm HIV từ mẹ sang con trong giai đoạn mang thai, 17 trẻ bị nhiễm trong giai đoạn chuyển dạ và 10 trẻ bị nhiễm HIV trong giai đoạn bú mẹ. Điều này có nghĩa, cứ 100 trẻ sinh ra từ bà mẹ nhiễm HIV thì có khoảng 36 trẻ bị lây nhiễm.

Các giai đoạn lây truyền HIV từ mẹ sang con

Tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang qua ba giai đoạn cụ thể như sau:

– Lây truyền trong thời kỳ mang thai:

Tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con trong thời kỳ mang thai chiếm 5-10% số trường hợp. Sự lây truyền HIV qua con đường này có thể xảy ra rất sớm, ngay khi người mẹ mang thai mới được 8 tuần và có thể kéo dài trong suốt thai kỳ. Tuy nhiên, người ta nhận thấy có tỷ lệ lây truyền HIV qua rau thai (hay còn gọi là nhau thai) cao vào thời kỳ tuổi thai được trên 18 tuần.

Các nhà khoa học đã tìm thấy HIV trong gan, thận, não của bào thai 13 tuần tuổi của người mẹ nhiễm HIV. Ngoài ra, người ta còn tìm thấy các bất thường về tổ chức học, đặc biệt ở não và tuyến hung của các bào thai nhiễm HIV. Ở một số trẻ sinh ra từ người mẹ nhiễm HIV đã có các rối loạn miễn dịch, đặc biệt là sự bất thường về số lượng tế bào CD4 cho thấy có sự lan truyền HIV rất sớm từ mẹ sang con. Sự lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể xảy ra trong suốt thời kỳ mang thai qua bánh rau.

Bình thường, mặt bánh rau có cấu tạo đặc biệt, bao gồm nhiều “màng ngăn”. Các vách ngăn này có chức năng như các “hàng rào” bảo vệ, chỉ “cho phép” những gì tinh túy nhất của người mẹ như chất dinh dưỡng, vitamin, khoáng chất, kháng thể…được đi qua để sang nuôi dưỡng bào thai và không cho vi khuẩn, vi rút…đi sang để gây hại cho thai nhi. Như vậy, thông thường nhờ có bánh rau nên cho dù có nhiễm vi rút ở mẹ thì vi rút cũng bị màng ngăn của rau thai chặn lại và không truyền qua thai được.

Tuy nhiên, khi bánh rau có vấn đề như bị nhiễm khuẩn làm tổn hại đến vách ngăn này, hoặc bề dày của bánh rau mỏng đi vào nửa sau thai kỳ, HIV tự do hay nằm trong các tế bào dễ dàng di chuyển qua bánh rau vào thai nhi. Khoảng 20- 30% số trẻ em bị lây truyền HIV từ mẹ trong thời kỳ này được cho là bị lây truyền qua bánh rau. Tỷ lệ này có thể tăng lên nếu tuổi của mẹ tăng. Đặc biệt là ở giai đoạn mẹ bị sơ nhiễm HIV và giai đoạn người mẹ bị nhiễm HIV ở giai đoạn cuối (đã chuyển sang AIDS) thì nguy cơ lây truyền HIV sang con qua bánh rau tăng lên vì khi đó nồng độ HIV trong máu rất cao.

– Lây truyền trong khi sinh: Chiếm 10 – 20% số trường hợp.

Sự lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể xảy ra muộn quanh thời kỳ chuyển dạ. Nguyên nhân khi đứa trẻ “đi qua” đường sinh dục của mẹ để ra ngoài đã tiếp xúc trực tiếp với dịch âm đạo, nuốt nước ối, vi rút trong máu và dịch âm đạo của mẹ có chứa HIV,  hoặc do sự trao đổi máu mẹ – thai nhi khi chuyển dạ do ở giai đoạn này các cơn co tử cung của mẹ có thể “bơm mạnh” máu mẹ chứa HIV vào tuần hoàn của thai nhi làm cho trẻ dễ bị nhiễm HIV từ mẹ. Nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con trong khi sinh sẽ tăng lên trong trường hợp đẻ khó, chuyển dạ kéo dài, phần mềm của người mẹ bị dập nát, thai bị xây xước, sang chấn,…

Thời gian từ khi vỡ ối đến khi sinh càng dài thì nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con càng cao, nhất là khi thời gian này trên 4 giờ. Các nghiên cứu cho thấy, cứ mỗi giờ sau khi vỡ ối, nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con tăng thêm 2%.

– Lây truyền khi cho con bú: Tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con trong khi bú khoảng 5-10%, tỷ lệ này tăng lên khi ng­ười mẹ nhiễm HIV đang ở trong giai đoạn AIDS, giai đoạn cuối của nhiễm HIV.

Tầm quan trọng của xét nghiệm HIV sớm với phụ nữ mang thai

Hiện nay, nhờ sự phát triển của công tác điều trị, tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con giảm đáng kể. Ngay cả khi bố mẹ đều nhiễm HIV vẫn có thể sinh ra những đứa con không nhiễm HIV, nếu mẹ được dùng thuốc kháng vi rút (ARV) sớm và tuân thủ việc nuôi con theo hướng dẫn của cán bộ y tế.

Việc xét nghiệm HIV cho tất cả phụ nữ mang thai cũng là một trong những can thiệp của chương trình dự phòng lây nhiễm HIV từ mẹ sang con, giúp phụ nữ mang thai chưa nhiễm HIV biết về HIV, về xét nghiệm HIV khi mang thai, về dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con; giúp phụ nữ mang thai nhiễm HIV tự quyết định các vấn đề về sinh con của mình, thực hiện các hành vi an toàn để làm giảm nguy cơ lây truyền HIV cho mình và cho con, đồng thời tiếp cận sớm với các biện pháp dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con để sinh ra những em bé khỏe mạnh.

Phụ nữ mang thai cần xét nghiệm và điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con sớm để có thể sinh ra những em bé khỏe mạnh

Bác sĩ Nguyễn Hoài Thu, Khoa Phòng, chống HIV/AIDS, Trung tâm kiểm soát bệnh tật Quảng Ninh chia sẻ: “Điều trị ARV càng sớm càng tốt cho phụ nữ mang thai ngay sau khi phát hiện nhiễm HIV, bao gồm trong thời kỳ mang thai, khi chuyển dạ hoặc sau sinh. Cách hiệu quả nhất để phòng ngừa lây truyền HIV từ mẹ sang con là điều trị thuốc ARV để giảm tải lượng HIV ở mẹ. Phụ nữ mang thai nhiễm HIV cần được theo dõi hàng tháng, đặc biệt vào thời điểm gần ngày dự kiến sinh. Điều trị ARV cho mẹ nhằm đạt được tải lượng HIV dưới ngưỡng ức chế, tốt nhất dưới ngưỡng phát hiện để giảm nguy cơ lây truyền HIV từ mẹ sang con. Xét nghiệm HIV nên được triển khai sớm ngay trong quý đầu của thai kỳ hoặc lần khám thai đầu tiên”.

Chương trình điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con nhằm mang lại cho mẹ nhiễm HIV một đứa con khỏe mạnh hoàn toàn không nhiễm HIV. Đó là ước mơ, niềm vui và hạnh phúc của mọi gia đình và cả cộng đồng. Trong thời gian qua, hiệu quả chăm sóc y tế trong phòng, chống HIV/AIDS đã chứng minh việc điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con đã góp phần giảm tỷ lệ trẻ em bị nhiễm HIV do mẹ truyền sang xuống còn dưới 2%. Chính vì vậy, việc chủ động xét nghiệm HIV sớm đối với bà mẹ mang thai đóng một vai trò hết sức quan trọng, hỗ trợ đắc lực loại trừ lây truyền HIV từ mẹ sang con.

Ngọc Phượng, Mạnh Hùng (CDC QN)