Trong một thế giới ngày càng kết nối, bệnh truyền nhiễm không còn bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý. Sự phát triển mạnh mẽ của giao thương, du lịch quốc tế, biến đổi khí hậu cùng với sự xuất hiện của các tác nhân gây bệnh mới đang làm gia tăng nguy cơ bùng phát và lan truyền dịch bệnh trên phạm vi toàn cầu. Điều đó đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hệ thống y tế công cộng: phải phát hiện sớm hơn, phân tích chính xác hơn và đáp ứng nhanh hơn trước mọi nguy cơ.

Thách thức về nguy cơ dịch bệnh

Nằm ở vùng Đông Bắc Việt Nam, Thành phố Quảng Ninh có vị trí địa lý đặc biệt với hơn 250 km đường biên giới trên bộ tiếp giáp Trung Quốc, nhiều cửa khẩu quốc tế, cảng biển, cảng hàng không và là trung tâm du lịch lớn của cả nước. Mỗi ngày, hàng chục nghìn lượt người, phương tiện và hàng hóa lưu thông qua địa bàn, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế – xã hội, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ xâm nhập và lây lan các bệnh truyền nhiễm.

Trong bối cảnh đó, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Quảng Ninh (CDC Quảng Ninh) giữ vai trò nòng cốt trong giám sát dịch tễ, xét nghiệm, tiêm chủng, phòng chống HIV/AIDS, truyền thông nguy cơ và tổ chức đáp ứng các tình huống y tế công cộng khẩn cấp.

Từ yêu cầu thực tiễn của địa phương, CDC Quảng Ninh xác định chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ, mà là quá trình đổi mới toàn diện phương thức giám sát và đáp ứng dịch bệnh.

Quảng Ninh là địa phương có vị trí địa lý đặc biệt, thường xuyên đối mặt với nguy cơ dịch bệnh cao 

Trước năm 2020, công tác giám sát bệnh truyền nhiễm chủ yếu dựa trên các biểu mẫu giấy và quy trình báo cáo qua nhiều cấp. Thông tin từ tuyến cơ sở phải trải qua nhiều bước tổng hợp trước khi đến Trung tâm Kiểm soát bệnh tật. Việc xử lý dữ liệu chủ yếu bằng phương pháp thủ công, trong khi nhiều kỹ thuật xét nghiệm chuyên sâu vẫn phụ thuộc vào tuyến trên. Khoảng thời gian từ khi phát hiện ca bệnh đến khi có đầy đủ thông tin để đưa ra quyết định đôi khi kéo dài, ảnh hưởng đến hiệu quả chỉ đạo và đáp ứng dịch.

Đầu năm 2020, đại dịch COVID-19 đã đặt ra những thách thức chưa từng có đối với hệ thống y tế công cộng. Với đặc điểm là địa phương có đường biên giới dài, nhiều cửa khẩu quốc tế và lượng khách du lịch lớn, Quảng Ninh trở thành một trong những địa phương có nguy cơ rất cao về xâm nhập và lây lan dịch bệnh. Thực tiễn đó đòi hỏi CDC Quảng Ninh phải thay đổi nhanh hơn, chủ động hơn và ứng dụng công nghệ sâu hơn trong toàn bộ quy trình giám sát và đáp ứng dịch bệnh.

Ngay từ tháng 2 năm 2020, CDC Quảng Ninh đã làm chủ kỹ thuật Realtime RT-PCR ngay tại tuyến tỉnh, trở thành một trong những đơn vị tuyến tỉnh đầu tiên trong cả nước triển khai thành công kỹ thuật này. Cùng với đó, phần mềm báo dịch trực tuyến và tổng đài hỗ trợ miễn phí được đưa vào hoạt động, mở rộng các kênh tiếp nhận thông tin từ cộng đồng và các cơ sở y tế. Việc chủ động xét nghiệm tại chỗ, tiếp nhận thông tin trực tuyến và chia sẻ dữ liệu nhanh chóng đã giúp rút ngắn đáng kể thời gian phát hiện ca bệnh, hỗ trợ truy vết và triển khai các biện pháp phòng, chống dịch kịp thời ngay từ giai đoạn đầu.

Đại dịch COVID-19 đã tạo ra bước ngoặt trong tư duy phát triển hệ thống y tế công cộng. Những giải pháp số được triển khai để ứng phó với tình huống khẩn cấp không dừng lại ở nhiệm vụ trước mắt, mà tiếp tục được chuẩn hóa, mở rộng và tích hợp, trở thành nền tảng cho quá trình chuyển đổi số toàn diện trong giám sát và đáp ứng bệnh truyền nhiễm. Từ những bài học thực tiễn trong phòng, chống COVID-19, CDC Quảng Ninh từng bước xây dựng một hệ thống giám sát hiện đại, lấy dữ liệu làm trung tâm và công nghệ làm công cụ hỗ trợ ra quyết định.

Tiến sĩ Vũ Quyết Thắng, Giám đốc CDC Quảng Ninh cho biết: “Khi COVID-19 xuất hiện, yêu cầu lớn nhất là phải trả kết quả nhanh và chính xác. Việc làm chủ kỹ thuật Realtime RT-PCR ngay tại tuyến tỉnh giúp chúng tôi chủ động hoàn toàn trong xét nghiệm, đồng thời tạo nền tảng để phát triển các hệ thống quản lý dữ liệu phòng xét nghiệm sau này”.

Xây dựng hệ thống giám sát và đáp ứng dịch bệnh dựa trên dữ liệu

Trên nền tảng những kinh nghiệm tích lũy qua nhiều giai đoạn, CDC Quảng Ninh từng bước xây dựng mô hình giám sát và đáp ứng tích hợp, trong đó dữ liệu được kết nối xuyên suốt từ tuyến cơ sở đến tuyến tỉnh.

Hiện nay, hệ thống báo cáo bệnh truyền nhiễm trực tuyến đã được triển khai đến các Trạm Y tế xã, phường và các cơ sở khám, chữa bệnh trên toàn tỉnh. Mỗi ngày, hàng trăm thông tin về tình hình bệnh truyền nhiễm được cập nhật lên hệ thống. Các dữ liệu chuyên ngành được chuẩn hóa và liên thông, giảm trùng lặp, nâng cao tính nhất quán và tạo nền tảng cho việc phân tích gần như theo thời gian thực.

Cán bộ chuyên môn CDC Quảng Ninh theo dõi diễn biến dịch bệnh thông qua bảng điều khiển trực quan và bản đồ dịch tễ số

Tại CDC Quảng Ninh, toàn bộ dữ liệu được tổng hợp trên hệ thống điều hành tập trung. Thông qua bảng điều khiển trực quan và bản đồ dịch tễ số, cán bộ chuyên môn có thể theo dõi diễn biến dịch bệnh theo từng địa phương, từng nhóm bệnh và từng khoảng thời gian. Khi một trường hợp bệnh truyền nhiễm được ghi nhận, thông tin được cập nhật ngay vào hệ thống giám sát điện tử. Dữ liệu dịch tễ, kết quả xét nghiệm và các nguồn thông tin liên quan được tổng hợp để đánh giá nguy cơ, xác định ưu tiên can thiệp và hỗ trợ lãnh đạo đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng.

Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Văn Hùng, Trưởng Khoa Phòng chống bệnh truyền nhiễm, CDC Quảng Ninh cho biết: “Hiện nay chúng tôi có thể cập nhật thông tin ca bệnh ngay tại tuyến cơ sở. Dữ liệu được chuyển đến CDC gần như tức thời. Khi dữ liệu từ các nguồn được kết nối trên cùng một nền tảng, chúng tôi có thể theo dõi diễn biến dịch theo thời gian thực, đánh giá nguy cơ và kích hoạt các biện pháp đáp ứng nhanh hơn so với trước đây”.

Song song với hệ thống giám sát, CDC Quảng Ninh đầu tư đồng bộ nhiều nền tảng công nghệ phục vụ xét nghiệm và quản lý dữ liệu. Trung tâm có hệ thống xét nghiệm miễn dịch tự động hoàn toàn với công suất hơn 400 xét nghiệm mỗi giờ, đạt chứng nhận ISO 15189 và ISO/IEC 17025, thực hiện trên 30 loại bệnh truyền nhiễm khác nhau, cùng các xét nghiệm máu, xét nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm và nguồn nước.

Các hệ thống HIS, LIS, PACS cùng các nền tảng quản lý chuyên môn được kết nối với thiết bị xét nghiệm hiện đại, giúp tự động cập nhật kết quả và giảm đáng kể thời gian xử lý. Dữ liệu từ phòng xét nghiệm không chỉ phục vụ chẩn đoán mà còn góp phần xây dựng bức tranh dịch tễ toàn diện, tạo cơ sở cho công tác phân tích, dự báo và cảnh báo sớm.

Tại Quảng Ninh, công tác tiêm chủng được triển khai rộng khắp, với tỷ lệ bao phủ cao và mạng lưới điểm tiêm được duy trì trên toàn tỉnh. Hằng năm, tỷ lệ trẻ em dưới 1 tuổi được tiêm chủng đầy đủ đạt trên 95%; tỷ lệ trẻ sơ sinh được tiêm vắc xin viêm gan B trong 24 giờ đầu sau sinh đạt trên 90%; tỷ lệ phụ nữ có thai được tiêm vắc xin phòng bệnh uốn ván đạt trên 90%. Với trên 200 điểm tiêm chủng được duy trì trên địa bàn, mạng lưới tiêm chủng bảo đảm khả năng tiếp cận cho người dân tại tất cả các xã, phường, đặc khu, đồng thời đáp ứng nhu cầu tiêm chủng thường xuyên và chủ động phòng bệnh trong cộng đồng.

Cùng với việc tổ chức tiêm chủng, CDC Quảng Ninh ứng dụng các hệ thống phần mềm để quản lý đối tượng, lịch sử tiêm chủng và theo dõi tình hình bao phủ vắc xin. Dữ liệu tiêm chủng vì vậy trở thành một nguồn thông tin quan trọng trong giám sát và phòng, chống bệnh truyền nhiễm, giúp ngành y tế theo dõi đối tượng, lịch sử tiêm chủng, đánh giá độ bao phủ và nhận diện những khu vực hoặc nhóm đối tượng còn thiếu hụt, từ đó chuyển từ quản lý thụ động sang chủ động xác định nơi cần can thiệp.

Tăng cường hợp tác, nâng cao năng lực cho mạng lưới giám sát các cấp

Đối với các nguy cơ dịch bệnh có nguồn lây từ động vật hoặc liên quan đến nhiều lĩnh vực, mô hình phối hợp đa ngành theo cách tiếp cận One Health được triển khai, tăng cường chia sẻ thông tin và tổ chức đáp ứng thống nhất giữa ngành y tế, thú y và chính quyền địa phương.

Trong những năm qua, CDC Quảng Ninh đã duy trì hợp tác với Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), FHI 360 cùng nhiều đối tác phát triển để tiếp nhận hỗ trợ kỹ thuật, chia sẻ kinh nghiệm và từng bước tiếp cận các mô hình giám sát hiện đại.

Bên cạnh ứng phó thực địa, CDC Quảng Ninh thường xuyên tổ chức tập huấn, kiểm tra và diễn tập liên ngành, qua đó duy trì khả năng sẵn sàng của mạng lưới khi xuất hiện tình huống y tế công cộng khẩn cấp. Nhờ đó, khoảng cách giữa phát hiện nguy cơ và hành động được rút ngắn đáng kể, góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống dịch ngay từ tuyến cơ sở.

Song song với đầu tư hạ tầng công nghệ, CDC Quảng Ninh luôn chú trọng đào tạo, đào tạo lại và cập nhật kiến thức cho mạng lưới giám sát từ tuyến tỉnh đến Trạm Y tế xã, đặc biệt sau khi hệ thống y tế cơ sở được tổ chức lại theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Mục tiêu không chỉ là giúp cán bộ sử dụng thành thạo các nền tảng số, mà còn nâng cao năng lực phân tích, khai thác dữ liệu và ứng dụng công nghệ vào thực tiễn chuyên môn. Các hệ thống công nghệ, quy trình chuyên môn và năng lực của đội ngũ luôn cần được cập nhật, đánh giá và hoàn thiện để thích ứng với những thách thức mới của y tế công cộng.

Kết nối với người dân

Chuyển đổi số không chỉ phục vụ hoạt động chuyên môn mà còn hướng tới nâng cao trải nghiệm của người dân. CDC Quảng Ninh chú trọng công tác truyền thông giáo dục sức khỏe thông qua các kênh truyền thông đa phương tiện như báo chí, truyền hình, phát thanh, mạng xã hội, podcast, video và infographic.

Không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý, các nền tảng số còn tạo điều kiện để người dân tiếp cận thông tin chính thống, sử dụng thuận tiện hơn các dịch vụ y tế dự phòng và chủ động tham gia vào công tác bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Năm 2025, CDC Quảng Ninh trở thành đơn vị đầu tiên trong cả nước triển khai ứng dụng di động phục vụ công tác y tế dự phòng. Thông qua ứng dụng CDC Quảng Ninh, người dân có thể đăng ký khám, đặt lịch tiêm chủng, tra cứu kết quả, theo dõi lịch sử tiêm và tiếp cận các khuyến cáo y tế chính thống. Ứng dụng trợ lý AI cũng đang được triển khai nhằm hỗ trợ tư vấn, cung cấp thông tin y tế và tăng cường tương tác giữa ngành y tế với cộng đồng.

Hướng tới xây dựng một hệ thống giám sát thông minh, hiện đại và kết nối hơn

Sau nhiều năm triển khai đồng bộ, chuyển đổi số đã từng bước tạo ra những thay đổi rõ nét trong công tác giám sát và đáp ứng bệnh truyền nhiễm tại Quảng Ninh. Thông tin dịch bệnh được tiếp nhận nhanh hơn, dữ liệu được cập nhật đầy đủ và liên tục từ tuyến cơ sở, giúp rút ngắn đáng kể thời gian tổng hợp, phân tích và báo cáo.

Có thể nói, chuyển đổi số đã giúp thay đổi phương thức vận hành của hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm tại Quảng Ninh. Từ dữ liệu được thu thập tại cơ sở, kết quả xét nghiệm, thông tin tiêm chủng đến các tín hiệu từ cộng đồng, từng nguồn thông tin được kết nối để tạo thành một bức tranh thống nhất về nguy cơ dịch bệnh, góp phần nâng cao chất lượng phân tích nguy cơ, giúp các quyết định chuyên môn được đưa ra dựa trên bằng chứng và dữ liệu cập nhật.

Từ việc kết nối dữ liệu giữa các tuyến, tích hợp hệ thống chuyên môn đến mở rộng tương tác với người dân, CDC Quảng Ninh đang từng bước hình thành một hệ sinh thái số trong phòng, chống bệnh truyền nhiễm, hướng tới mô hình giám sát chủ động, thông minh và lấy dữ liệu làm nền tảng cho mọi quyết định chuyên môn.

Tiến sĩ Vũ Quyết Thắng, Giám đốc CDC cho biết: “Chúng tôi xác định chuyển đổi số không phải là mục tiêu cuối cùng. Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống y tế công cộng hiện đại, trong đó dữ liệu được thu thập đầy đủ, kết nối liên thông, phân tích theo thời gian thực và trở thành nền tảng hỗ trợ phát hiện sớm, ra quyết định nhanh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng hiệu quả hơn. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là một phần của năng lực. Điều quyết định là sự phối hợp giữa các tuyến, giữa các ngành và sự đồng hành của các đối tác trong nước và quốc tế để cùng xây dựng một hệ thống y tế công cộng có khả năng thích ứng và phát triển bền vững.”

Trên nền tảng những kết quả đã đạt được, CDC Quảng Ninh đang tiếp tục định hướng xây dựng một hệ thống giám sát thông minh, hiện đại và kết nối hơn trong thời gian tới. Trong giai đoạn tiếp theo, CDC Quảng Ninh xác định tiếp tục lấy dữ liệu làm nền tảng, công nghệ làm công cụ và con người là trung tâm của quá trình chuyển đổi số. Trọng tâm là hoàn thiện hệ thống dữ liệu chuyên ngành theo hướng chuẩn hóa, liên thông và đồng bộ với các nền tảng của Bộ Y tế, tạo điều kiện chia sẻ dữ liệu giữa các tuyến và các lĩnh vực chuyên môn. Các ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn và trực quan hóa dữ liệu sẽ tiếp tục được nghiên cứu, mở rộng nhằm hỗ trợ phát hiện sớm nguy cơ, dự báo xu hướng dịch bệnh và nâng cao chất lượng tham mưu, điều hành.

Song song với đó, CDC Quảng Ninh sẽ tiếp tục tăng cường năng lực cho mạng lưới giám sát các cấp, mở rộng hợp tác với các tổ chức quốc tế, các viện nghiên cứu và các đối tác phát triển để tiếp cận những kinh nghiệm và giải pháp tiên tiến trong lĩnh vực y tế công cộng. Mục tiêu hướng tới không chỉ là xây dựng một hệ thống giám sát hiện đại cho riêng Quảng Ninh, mà còn góp phần vào quá trình chuyển đổi số của ngành y tế Việt Nam, tăng cường năng lực sẵn sàng ứng phó trước các nguy cơ y tế công cộng trong tương lai.

Quỳnh Trang (CDC QN)