Không phải mọi vấn đề về sức khỏe tinh thần đều biểu hiện bằng những thay đổi rõ rệt. Một người trẻ vẫn có thể đi học, đi làm, giao tiếp bình thường nhưng bên trong đang phải đối mặt với lo âu, căng thẳng, mất ngủ hoặc những suy nghĩ tiêu cực kéo dài. Khi những dấu hiệu ấy xuất hiện, điều họ cần không chỉ là một lời động viên “hãy cố gắng lên”, mà còn là sự lắng nghe và hỗ trợ đúng cách. Tuy nhiên, từ lúc nhận ra mình không ổn đến khi tìm được sự trợ giúp phù hợp vẫn còn một khoảng cách.
Những vấn đề sức khỏe tinh thần ngày càng được nhận diện rõ hơn
Áp lực học tập, công việc, các mối quan hệ, kỳ vọng của gia đình hay những thay đổi trong cuộc sống đang tác động không nhỏ đến đời sống tinh thần của người trẻ. Trong nhiều trường hợp, căng thẳng có thể chỉ là phản ứng tạm thời trước một giai đoạn khó khăn. Nhưng nếu cảm giác lo âu, buồn bã, mất ngủ, mệt mỏi, khó tập trung hoặc thu mình kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đến việc học, công việc, sinh hoạt hay các mối quan hệ, đó là lúc sức khỏe tinh thần cần được quan tâm một cách nghiêm túc.
Tại Quảng Ninh, số trường hợp rối loạn tâm thần được ghi nhận đang có xu hướng tăng. Giai đoạn 2023-2025, số trường hợp được ghi nhận trên địa bàn tỉnh tăng từ 24.166 lên 30.945 trường hợp. Riêng nhóm rối loạn lo âu, stress tăng từ 10.432 lên 14.506 trường hợp. Số trường hợp rối loạn phát triển và hành vi ở trẻ em cũng tăng từ 1.459 lên 1.855 trường hợp. Những con số này cho thấy nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần đang ngày càng rõ nét, đồng thời đặt ra yêu cầu phải tăng cường phát hiện và hỗ trợ sớm, nhất là đối với trẻ em, vị thành niên và người trẻ.
Tuy nhiên, sự gia tăng số người được ghi nhận không nhất thiết đồng nghĩa với việc tất cả các vấn đề về sức khỏe tinh thần đều mới xuất hiện. Một phần trong đó có thể phản ánh sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng, khi người dân ngày càng chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ và các vấn đề trước đây thường bị bỏ qua hoặc che giấu đang dần được đưa đến cơ sở y tế.
Khoảng cách từ “không ổn” đến tìm kiếm sự trợ giúp
Một trong những khó khăn trong chăm sóc sức khỏe tinh thần là người gặp vấn đề đôi khi không nhận ra mình đang cần được hỗ trợ. Những biểu hiện ban đầu như mất ngủ, mệt mỏi, dễ cáu gắt, giảm tập trung hay thường xuyên lo lắng có thể bị xem là hệ quả của áp lực học tập, công việc hoặc một giai đoạn tâm lý nhất thời. Khi những biểu hiện này chưa ảnh hưởng quá rõ đến cuộc sống, nhiều người thường lựa chọn tiếp tục chịu đựng thay vì tìm đến chuyên gia.
Với người trẻ, rào cản còn đến từ tâm lý ngại chia sẻ và sợ bị đánh giá. Không ít người lo rằng nếu nói ra những khó khăn mình đang trải qua, họ sẽ bị cho là yếu đuối, nhạy cảm hoặc “nghĩ quá nhiều”. Trong khi đó, một số gia đình vẫn có xu hướng xem những thay đổi về cảm xúc, hành vi ở con em mình là vấn đề của tuổi mới lớn, thiếu ý chí hoặc chỉ cần nghỉ ngơi là có thể tự vượt qua.
Chính những cách nhìn này có thể khiến quá trình tiếp cận hỗ trợ chuyên môn bị trì hoãn. Khi người bệnh chỉ tìm đến cơ sở y tế sau một thời gian dài tự xoay xở, vấn đề đã có thể ảnh hưởng đáng kể đến việc học tập, công việc, các mối quan hệ và chất lượng cuộc sống.
Theo các chuyên gia, việc quan tâm đến sức khỏe tinh thần không có nghĩa là phải gắn ngay một chẩn đoán bệnh lý cho bất kỳ thay đổi cảm xúc nào. Điều quan trọng là nhận diện những dấu hiệu bất thường kéo dài, đánh giá mức độ ảnh hưởng và tìm đến sự hỗ trợ phù hợp khi cần thiết. Việc chẩn đoán và điều trị phải được thực hiện bởi nhân viên y tế có chuyên môn, thay vì dựa vào những thông tin tự tìm kiếm trên mạng.
Khi mạng xã hội trở thành nơi tìm kiếm sự đồng cảm
Trong bối cảnh người trẻ dành nhiều thời gian trên môi trường số, mạng xã hội đang trở thành một trong những nơi họ tìm kiếm thông tin và chia sẻ cảm xúc. Chỉ với một vài thao tác, một người đang gặp khó khăn có thể tìm thấy rất nhiều câu chuyện tương tự và cảm thấy mình không phải là người duy nhất trải qua những cảm xúc đó.
Sự kết nối này có mặt tích cực khi giúp người trẻ cởi mở hơn với câu chuyện sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, mạng xã hội cũng tiềm ẩn không ít rủi ro khi thông tin về các biểu hiện tâm lý, bệnh lý và phương pháp điều trị được chia sẻ mà không phải lúc nào cũng dựa trên cơ sở chuyên môn. Việc tự đối chiếu triệu chứng rồi tự chẩn đoán có thể khiến một người hiểu sai tình trạng của mình hoặc áp dụng những cách xử lý không phù hợp.
Đặc biệt, với những trường hợp xuất hiện suy nghĩ tự làm hại bản thân, tuyệt vọng hoặc không muốn tiếp tục cuộc sống, việc tìm kiếm sự trợ giúp từ người thân và cơ sở y tế cần được đặt lên hàng đầu. Những nội dung trên mạng có thể mang lại cảm giác được đồng cảm, nhưng không thể thay thế cho đánh giá và can thiệp chuyên môn.
Gia đình và cộng đồng là mắt xích quan trọng
Trong nhiều trường hợp, người thân chính là những người đầu tiên có thể nhận ra sự thay đổi ở một người trẻ. Một người vốn hoạt bát trở nên thu mình, thường xuyên mất ngủ, thay đổi thói quen ăn uống, giảm hứng thú với những hoạt động từng yêu thích hoặc kết quả học tập, công việc sa sút có thể là những dấu hiệu cần được quan tâm, đặc biệt khi chúng kéo dài và xuất hiện đồng thời.
Điều quan trọng là cách gia đình phản ứng trước những thay đổi đó. Thay vì trách móc, so sánh hoặc yêu cầu người trẻ phải “mạnh mẽ lên”, một cuộc trò chuyện cởi mở có thể giúp họ cảm thấy an toàn hơn khi chia sẻ. Lắng nghe không đồng nghĩa với việc đồng tình với mọi suy nghĩ của người trẻ, mà là tạo cơ hội để hiểu điều gì đang thực sự diễn ra và từ đó tìm kiếm giải pháp phù hợp.
Nhà trường cũng có vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm các vấn đề về sức khỏe tinh thần ở học sinh. Giáo viên, cán bộ tư vấn học đường và nhân viên y tế trường học có thể trở thành cầu nối để học sinh được tiếp cận với sự hỗ trợ phù hợp, thay vì phải tự mình giải quyết những khó khăn vượt quá khả năng ứng phó.
Đưa chăm sóc sức khỏe tâm thần đến gần cộng đồng
Tại Quảng Ninh, chăm sóc sức khỏe tâm thần đang được triển khai theo hướng tăng cường phát hiện, quản lý và hỗ trợ người bệnh tại cộng đồng, bên cạnh điều trị chuyên khoa tại bệnh viện. Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Quảng Ninh giữ vai trò nòng cốt trong khám, chữa bệnh chuyên khoa, phục hồi chức năng, đào tạo và chỉ đạo tuyến; đồng thời phối hợp với hệ thống y tế cơ sở trong quản lý người bệnh.
Tại tuyến cơ sở, các trạm y tế đang tham gia quản lý và cấp thuốc hằng tháng cho khoảng 3.600 bệnh nhân tâm thần phân liệt, động kinh và trầm cảm. Việc tăng cường quản lý tại cộng đồng giúp người bệnh được theo dõi lâu dài, hạn chế tình trạng gián đoạn điều trị và tạo điều kiện để gia đình có thêm sự hỗ trợ trong quá trình chăm sóc.
Đối với người trẻ, việc phát triển các hoạt động phát hiện sớm, tư vấn và kết nối với dịch vụ chuyên môn càng có ý nghĩa. Can thiệp ở giai đoạn sớm có thể giúp hạn chế những tác động lâu dài của vấn đề sức khỏe tinh thần đối với quá trình học tập, làm việc, xây dựng các mối quan hệ và chất lượng cuộc sống.
Đừng để người trẻ phải tự xoay xở một mình
Sức khỏe tinh thần cần được nhìn nhận như một phần không thể tách rời của sức khỏe nói chung. Một người trẻ gặp khó khăn về tinh thần không phải là người yếu đuối và việc tìm kiếm sự giúp đỡ cũng không phải điều đáng xấu hổ. Điều quan trọng là những dấu hiệu bất thường cần được nhìn nhận đúng mức, không bị xem nhẹ nhưng cũng không nên tự chẩn đoán dựa trên những thông tin chưa được kiểm chứng.
Khoảng cách giữa việc một người trẻ nói “tôi không ổn” và việc họ thực sự nhận được sự trợ giúp đôi khi bắt đầu từ những điều rất đơn giản: một người chịu lắng nghe, một gia đình không phán xét, một nhà trường biết cách nhận diện dấu hiệu và một hệ thống y tế đủ gần để người dân có thể tìm đến khi cần.
Thay vì chờ đến khi vấn đề trở nên nghiêm trọng, chủ động quan tâm đến sức khỏe tinh thần, nhận diện những thay đổi kéo dài và tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết chính là cách để thu hẹp khoảng trống trong chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người trẻ. Bởi phía sau một người trẻ đang im lặng có thể là một vấn đề cần được lắng nghe, thấu hiểu và hỗ trợ đúng cách.
Lê Giang
