Chăm sóc sức khỏe không chỉ bắt đầu khi người dân mắc bệnh và tìm đến bệnh viện, mà cần được thực hiện thường xuyên, liên tục từ mỗi gia đình, khu dân cư và trạm y tế. Định hướng chuyển từ tập trung khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, phát hiện sớm và quản lý sức khỏe theo vòng đời đang được Quảng Ninh cụ thể hóa bằng nhiều giải pháp: tổ chức khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc miễn phí, củng cố mạng lưới y tế cơ sở và đẩy mạnh chuyển đổi số. Những kết quả bước đầu cho thấy sự chuyển biến trong cách tiếp cận chăm sóc sức khỏe, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao năng lực tuyến cơ sở để kết quả khám không dừng lại ở những con số mà trở thành quá trình theo dõi, bảo vệ sức khỏe lâu dài cho mỗi người dân.

Đưa phòng bệnh đến gần người dân, thay đổi thói quen chăm sóc sức khỏe

Trong nhiều năm, thói quen “có bệnh mới đi khám” vẫn tồn tại ở một bộ phận người dân. Không ít người chỉ đến cơ sở y tế khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt, bệnh đã ảnh hưởng đến sinh hoạt hoặc sức khỏe suy giảm. Với các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh tim mạch và một số loại ung thư, việc phát hiện muộn có thể khiến quá trình điều trị phức tạp hơn, làm tăng chi phí và nguy cơ biến chứng.

Trong khi đó, nhiều yếu tố nguy cơ sức khỏe diễn tiến âm thầm, không biểu hiện rõ ở giai đoạn đầu. Người mắc tăng huyết áp có thể không cảm thấy bất thường; đường huyết tăng cao kéo dài đôi khi chỉ được phát hiện khi người bệnh đi khám vì một vấn đề khác. Bởi vậy, khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc theo nhóm nguy cơ có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận diện sớm bất thường, tư vấn điều chỉnh lối sống và can thiệp y tế đúng thời điểm.

Tinh thần này được nhấn mạnh trong Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Nghị quyết đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy chăm sóc sức khỏe theo hướng toàn diện, liên tục, lấy phòng bệnh làm trọng tâm, trong đó y tế cơ sở giữ vai trò nền tảng. Người dân không chỉ được chăm sóc khi mắc bệnh mà cần được theo dõi sức khỏe từ sớm, từ xa và trong suốt vòng đời.

Tại Quảng Ninh, chương trình khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí được triển khai trên phạm vi toàn địa bàn, với sự tham gia của các bệnh viện, cơ sở y tế và chính quyền địa phương. Đến 17 giờ 30 ngày 30/9/2026, toàn địa bàn đã khám sức khỏe cho 1.267.833 người, đạt 99,90% kế hoạch. Đây là kết quả quan trọng trong năm đầu triển khai chương trình khám sức khỏe toàn dân theo định hướng của Nghị quyết 72-NQ/TW.

Thông qua hoạt động khám, sàng lọc, nhiều nguy cơ và bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh về mắt, ung bướu và vấn đề sức khỏe tâm thần được phát hiện để tư vấn, hướng dẫn theo dõi hoặc chuyển đến cơ sở chuyên môn khi cần thiết. Giá trị của chương trình vì vậy không chỉ nằm ở việc người dân được khám một lần, mà còn ở khả năng nhận diện nhóm cần quản lý sức khỏe lâu dài, hạn chế tình trạng bệnh tiến triển mà không được phát hiện.

Y tế cơ sở trở thành điểm tựa của chăm sóc sức khỏe ban đầu

Muốn chuyển từ chữa bệnh sang phòng bệnh chủ động, hệ thống y tế không thể chỉ tập trung nguồn lực ở bệnh viện tuyến trên. Trạm y tế xã, phường, đặc khu cần thực sự trở thành địa chỉ gần dân, có khả năng tiếp nhận, tư vấn, sàng lọc, quản lý bệnh mạn tính, tiêm chủng, giám sát dịch bệnh và theo dõi sức khỏe cộng đồng.

Tại Quảng Ninh, việc tổ chức lại hệ thống y tế theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp là một bước quan trọng nhằm củng cố vai trò này. Từ ngày 1/11/2025, địa bàn thành lập 55 trạm y tế xã, phường, đặc khu trên cơ sở tổ chức lại mạng lưới trước đó. Đến ngày 1/1/2026, 55 trạm y tế cùng 92 điểm trạm được bàn giao nguyên trạng về UBND cấp xã quản lý. Mạng lưới này tạo điều kiện duy trì các điểm tiếp cận dịch vụ y tế tại địa bàn dân cư, nhất là những nơi người dân gặp khó khăn khi di chuyển đến bệnh viện.

Theo số liệu đánh giá sau một năm thực hiện Nghị quyết 72-NQ/TW, Quảng Ninh có bình quân 4,47 bác sĩ/trạm y tế. Các trạm cơ bản duy trì hoạt động khám, chữa bệnh ban đầu, quản lý bệnh thông thường, theo dõi bệnh mạn tính và triển khai các chương trình y tế dự phòng. Một số trạm đã thực hiện quản lý, theo dõi điều trị ngoại trú và cấp phát thuốc bảo hiểm y tế cho người bệnh, góp phần giảm việc phải di chuyển lên tuyến trên đối với những nhu cầu chăm sóc sức khỏe thường xuyên.

Tuy nhiên, năng lực giữa các trạm chưa đồng đều. Theo báo cáo của Sở Y tế tại kỳ họp HĐND tháng 7/2026, nhân lực ở nhiều trạm chưa đáp ứng đầy đủ các chuyên khoa cần thiết để tổ chức khám sức khỏe định kỳ toàn dân theo yêu cầu chuyên môn. Một số địa bàn còn khó khăn về cơ sở vật chất, trang thiết bị và khả năng thu hút nhân lực. Vì vậy, việc đưa thêm nhiệm vụ về tuyến cơ sở phải đi cùng đầu tư nhân lực, điều kiện làm việc và cơ chế hỗ trợ chuyên môn, tránh tình trạng giao nhiệm vụ nhưng thiếu nguồn lực thực hiện.

Để giải quyết những yêu cầu này, Quảng Ninh ban hành Kế hoạch số 194/KH-UBND ngày 4/5/2026 về nâng cao năng lực, chất lượng hoạt động của trạm y tế xã, phường, đặc khu giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2035. Kế hoạch xác định sáu nhóm nhiệm vụ trọng tâm, bao gồm tổ chức bộ máy và nhân lực; cơ sở hạ tầng; khám, chữa bệnh và quản lý sức khỏe; y tế dự phòng, kiểm soát dịch bệnh; dược, vật tư, trang thiết bị; chuyển đổi số, quản trị và truyền thông.

Theo mục tiêu đến năm 2030, mỗi trạm y tế phấn đấu có ít nhất 4 bác sĩ; 100% trạm triển khai quản lý, điều trị một số bệnh không lây nhiễm theo hướng dẫn chuyên môn; 100% người dân được lập sổ sức khỏe điện tử và quản lý sức khỏe theo vòng đời. Đây là những chỉ tiêu cho thấy định hướng phát triển y tế cơ sở không chỉ dừng ở việc duy trì hoạt động khám bệnh thông thường, mà hướng đến năng lực quản lý sức khỏe toàn diện tại cộng đồng.

Từ khám sàng lọc đến quản lý sức khỏe liên tục

Một trong những thách thức lớn của chương trình khám sức khỏe toàn dân là làm thế nào để kết quả sau khám được sử dụng hiệu quả. Nếu người dân chỉ được đo huyết áp, xét nghiệm đường huyết hoặc khám tổng quát một lần rồi không có hoạt động theo dõi tiếp theo, hiệu quả dự phòng sẽ bị hạn chế.

Với người có chỉ số sức khỏe bất thường, cần có quy trình tư vấn, phân loại nguy cơ và hướng dẫn tái khám phù hợp. Người có nguy cơ mắc bệnh mạn tính cần được theo dõi định kỳ; người đã được chẩn đoán tăng huyết áp, đái tháo đường cần được quản lý điều trị, nhắc lịch khám và hướng dẫn tuân thủ thuốc. Những trường hợp có dấu hiệu nghi ngờ bệnh lý chuyên sâu cần được chuyển đến cơ sở đủ năng lực để đánh giá, chẩn đoán xác định.

Đây là lý do Quảng Ninh chú trọng xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử, kết nối thông tin giữa các cơ sở khám, chữa bệnh và tuyến y tế cơ sở. Theo báo cáo sơ kết một năm thực hiện Nghị quyết 72-NQ/TW, hồ sơ sức khỏe điện tử đã được tạo lập cho 1.421.503 người, đạt 98,82% dân số; tỷ lệ làm sạch dữ liệu đạt 93,53%. Cùng với đó, 21/21 cơ sở y tế công lập và 4 cơ sở tư nhân đã triển khai bệnh án điện tử.

Khi được cập nhật và khai thác đúng cách, hồ sơ sức khỏe điện tử giúp nhân viên y tế có thêm thông tin về tiền sử bệnh, kết quả xét nghiệm, quá trình điều trị và các yếu tố nguy cơ của người dân. Dữ liệu này có thể hỗ trợ trạm y tế xây dựng kế hoạch theo dõi, nhắc lịch khám, quản lý bệnh mạn tính và phối hợp với bệnh viện khi người bệnh cần chuyển tuyến.

Tuy nhiên, số lượng hồ sơ được tạo lập không đồng nghĩa tất cả người dân đã được quản lý sức khỏe liên tục và đầy đủ. Để dữ liệu thực sự có giá trị, cần tiếp tục chuẩn hóa thông tin, cập nhật kết quả sau mỗi lần khám, bảo đảm khả năng liên thông giữa các hệ thống và phân công rõ trách nhiệm sử dụng dữ liệu. Đồng thời, việc bảo mật thông tin sức khỏe cá nhân phải được thực hiện nghiêm túc, tạo niềm tin để người dân chủ động tham gia.

Phối hợp nhiều tuyến, đưa dịch vụ chuyên môn đến tận cơ sở

Trong điều kiện mỗi trạm y tế không thể tự đáp ứng đầy đủ tất cả chuyên khoa và kỹ thuật, cơ chế phối hợp giữa trạm y tế với bệnh viện khu vực, bệnh viện tuyến chuyên sâu và CDC có ý nghĩa quyết định.

Tại Quảng Ninh, Sở Y tế đã ban hành Quyết định số 127/QĐ-SYT ngày 10/2/2026 về quy chế phối hợp, hỗ trợ chuyên môn và chuyển giao kỹ thuật giữa các đơn vị trực thuộc Sở Y tế với trạm y tế xã, phường, đặc khu. Cùng với đó, CDC Quảng Ninh tổ chức 107 lớp đào tạo, tập huấn trong 6 tháng đầu năm 2026, với hơn 3.200 lượt cán bộ trạm y tế tham gia. Nội dung tập trung vào nâng cao năng lực chuyên môn, quản lý hoạt động, giám sát dịch bệnh và triển khai các chương trình y tế tại cộng đồng.

Một ví dụ cho cách thức hỗ trợ tuyến cơ sở là hoạt động phối hợp giữa Bệnh viện Đa khoa khu vực Tiên Yên và CDC Quảng Ninh trong hỗ trợ chuyên môn cho 10 trạm y tế tại khu vực phía Đông. Mô hình này tạo điều kiện để cán bộ tuyến xã được hướng dẫn, cập nhật kiến thức và tiếp cận hỗ trợ chuyên môn từ các đơn vị có năng lực cao hơn. Với những địa bàn miền núi, biên giới, hải đảo, cơ chế hỗ trợ liên tuyến còn giúp giảm khoảng cách tiếp cận dịch vụ y tế giữa các nhóm dân cư.

Trong công tác phòng bệnh, 100% trạm y tế đã xây dựng kế hoạch phòng, chống dịch bệnh và tiêm chủng mở rộng năm 2026. Các hoạt động giám sát, phát hiện sớm, xử lý ca bệnh và ổ dịch được triển khai theo nhiệm vụ được giao. Song song với đó, công tác quản lý bệnh không lây nhiễm, sàng lọc nguy cơ và theo dõi bệnh mạn tính tại cộng đồng từng bước được tăng cường.

Sự phối hợp giữa các tuyến cần tiếp tục được duy trì thường xuyên, không chỉ trong những đợt khám sức khỏe tập trung. Khi trạm y tế phát hiện người bệnh có dấu hiệu bất thường, cần có đầu mối chuyên môn hỗ trợ, hướng dẫn chuyển tuyến và phản hồi kết quả sau điều trị. Khi bệnh viện tiếp nhận người bệnh từ tuyến cơ sở, thông tin chẩn đoán, phác đồ điều trị và kế hoạch theo dõi cần được trao đổi trở lại để trạm y tế tiếp tục quản lý. Đây là cách hình thành chuỗi chăm sóc liên tục, tránh đứt quãng giữa khám sàng lọc, điều trị và phục hồi sức khỏe.

Để phòng bệnh chủ động trở thành thói quen của mỗi người dân

Chuyển từ chữa bệnh sang phòng bệnh chủ động không chỉ là thay đổi mô hình tổ chức hay bổ sung trang thiết bị cho các cơ sở y tế. Điều quan trọng hơn là hình thành thói quen chăm sóc sức khỏe thường xuyên trong cộng đồng. Người dân cần chủ động tham gia khám sức khỏe định kỳ, thực hiện tiêm chủng, duy trì dinh dưỡng hợp lý, vận động thể lực, hạn chế thuốc lá và rượu bia, đồng thời kiểm soát các yếu tố nguy cơ của bệnh không lây nhiễm.

Đối với người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính, việc tuân thủ lịch khám, dùng thuốc theo chỉ định và theo dõi các chỉ số sức khỏe tại nhà có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Với trẻ em, phụ nữ mang thai và các nhóm dễ bị tổn thương, chăm sóc sức khỏe cần được thực hiện theo từng giai đoạn, bảo đảm được tiếp cận dịch vụ dự phòng và tư vấn phù hợp.

Ở cấp cộng đồng, chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể và nhân viên y tế thôn, khu phố cần phối hợp rà soát nhóm dân cư chưa được khám, người cao tuổi khó đi lại, lao động thường xuyên vắng mặt và những trường hợp có nguy cơ cao. Việc tổ chức khám tại điểm dân cư, bố trí lịch phù hợp và hướng dẫn sử dụng dịch vụ y tế sẽ giúp giảm rào cản tiếp cận, nhất là tại địa bàn xa trung tâm.

Quảng Ninh đã có bước tiến quan trọng khi hoàn thành gần như toàn bộ kế hoạch khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc miễn phí năm 2026 và mở rộng hồ sơ sức khỏe điện tử cho người dân. Tuy nhiên, thước đo bền vững của chương trình không chỉ là số lượt khám hay tỷ lệ bao phủ hồ sơ, mà còn là khả năng phát hiện sớm, quản lý hiệu quả bệnh mạn tính, kiểm soát nguy cơ và cải thiện sức khỏe qua từng năm.

Khi trạm y tế đủ năng lực, bệnh viện hỗ trợ chuyên môn thường xuyên, dữ liệu sức khỏe được cập nhật và người dân chủ động tham gia, y tế cơ sở sẽ thực sự trở thành nền tảng của hệ thống chăm sóc sức khỏe. Chuyển từ chữa bệnh sang phòng bệnh chủ động vì thế không phải là giảm vai trò điều trị, mà là đầu tư nhiều hơn cho dự phòng để người dân ít phải đối mặt với bệnh tật, được phát hiện sớm và có cơ hội sống khỏe mạnh hơn.

Lê Giang