Hiến mô, bộ phận cơ thể người là nghĩa cử nhân văn, mở ra cơ hội sống cho những bệnh nhân mắc bệnh lý hiểm nghèo, suy tạng giai đoạn cuối. Tuy nhiên, phía sau ý nghĩa nhân đạo ấy là những vấn đề phức tạp về quyền tự quyết, an toàn y khoa, đạo đức và nguy cơ bị lợi dụng để mua bán, trục lợi. Việc hoàn thiện dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đang được Quốc hội xem xét đã đặt ra yêu cầu cân bằng giữa mở rộng nguồn hiến và bảo vệ nghiêm ngặt quyền lợi người hiến. Tại Quảng Ninh, những ca hiến tạng cứu người trong thời gian qua cho thấy giá trị của nghĩa cử này, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế tư vấn, tiếp nhận và điều phối mô, tạng an toàn, minh bạch.
Hoàn thiện hành lang pháp lý, đặt quyền lợi người hiến ở vị trí trung tâm
Sau gần 20 năm thực hiện Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006, thực tiễn y học đã có nhiều thay đổi. Năng lực ghép tạng ngày càng phát triển, nhiều kỹ thuật chuyên sâu được triển khai, trong khi nhu cầu ghép mô, tạng của người bệnh vẫn rất lớn. Tuy nhiên, nguồn hiến, đặc biệt từ người chết não, còn hạn chế; bên cạnh đó, những nguy cơ liên quan đến ép buộc, mua bán, môi giới và lợi dụng hoàn cảnh khó khăn của người bệnh, người hiến cũng đòi hỏi cơ chế quản lý chặt chẽ hơn.
Dự án Luật sửa đổi được xây dựng nhằm giải quyết những vấn đề này. Tại phiên thảo luận Quốc hội ngày 2/11/2026, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết cơ quan soạn thảo đã tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, cơ quan thẩm tra và nhân dân để tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng mở rộng cơ hội hiến tặng cứu người, đồng thời không đánh đổi sự an toàn, quyền và lợi ích hợp pháp của người hiến.
Một trong những nội dung được quan tâm là quy định về độ tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể người. Theo phương án chỉnh lý dự thảo ngày 1/11/2026, chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên mới được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác. So với phương án trước đó, quy định này đã loại bỏ khả năng người chưa thành niên đăng ký hiến thông qua sự đồng ý của người đại diện.
Đối với người dưới 18 tuổi, dự thảo vẫn xem xét một số trường hợp hiến mô tái sinh khi còn sống, nhưng giới hạn trong những tình huống đặc biệt. Cụ thể, người chưa thành niên chỉ được hiến mô tái sinh thuộc phạm vi cho phép, không bao gồm máu và thành phần máu, để ghép cho anh, chị hoặc em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Việc hiến phải có văn bản đồng ý của cha, mẹ và đáp ứng các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt. Dự thảo không cho phép lấy mô không tái sinh hoặc bộ phận cơ thể của người sống dưới 18 tuổi.
Đáng chú ý, người hiến chưa thành niên và cha, mẹ phải được tư vấn độc lập; cơ sở lấy mô phải thành lập hội đồng tư vấn có chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý. Người tham gia hội đồng không được trực tiếp thực hiện việc lấy hoặc ghép mô trong trường hợp đó. Những yêu cầu này nhằm hạn chế xung đột lợi ích, giảm nguy cơ người chưa thành niên bị tác động hoặc chịu sức ép từ gia đình.
Với người từ đủ 18 tuổi trở lên, dự thảo cũng đề xuất nâng độ tuổi tối thiểu đối với trường hợp hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải thành viên gia đình từ 18 lên 25 tuổi. Đây là một biện pháp nhằm tăng cường bảo vệ nhóm thanh niên trước nguy cơ bị dụ dỗ, lợi dụng hoặc mua bán bộ phận cơ thể.
Cần lưu ý, những nội dung nêu trên là phương án chỉnh lý của dự thảo đang được Quốc hội xem xét, không phải quy định đã có hiệu lực thay thế luật hiện hành. Việc truyền thông cần phân biệt rõ giữa đề xuất trong dự thảo và quy định pháp luật đang áp dụng, tránh khiến người dân hiểu rằng các thay đổi đã chính thức có hiệu lực.
Siết chặt kiểm soát thương mại hóa, bảo đảm hiến tạng thực sự vì mục đích nhân đạo
Một vấn đề quan trọng khác trong quá trình sửa đổi luật là phân định rõ hoạt động được phép kinh doanh trong lĩnh vực y học với hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người.
Theo phương án chỉnh lý, một số hoạt động sản xuất, bảo quản và cung ứng sản phẩm từ mô, tế bào, huyết tương phục vụ điều trị, nghiên cứu khoa học có thể được thực hiện vì mục đích thương mại theo quy định. Hoạt động bảo quản mô, tinh trùng, noãn, phôi nhằm bảo tồn khả năng sinh sản cũng thuộc phạm vi được xem xét.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mô, tạng hiến tặng được phép mua bán. Dự thảo tiếp tục nghiêm cấm mua bán mô không tái sinh và bộ phận cơ thể người; nghiêm cấm việc hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người ngoài các trường hợp được pháp luật cho phép vì mục đích thương mại. Đồng thời, các hành vi ép buộc, dụ dỗ, lừa dối, môi giới hoặc quảng cáo việc hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người nhằm trục lợi cũng được bổ sung vào nhóm hành vi bị nghiêm cấm.
Việc phân định này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh y học tái tạo, công nghệ tế bào và các dịch vụ bảo quản sinh học đang phát triển. Nếu không có ranh giới pháp lý rõ ràng, hoạt động cung ứng sản phẩm y học hợp pháp có thể bị đánh đồng với mua bán bộ phận cơ thể người; ngược lại, những hành vi lợi dụng hoạt động nhân đạo để trục lợi có thể tìm cách núp bóng các dịch vụ y tế.
Dự thảo cũng hướng tới tăng cường xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người nhận; bảo đảm tính độc lập trong tư vấn, đánh giá điều kiện hiến và thực hiện chuyên môn. Cùng với đó là yêu cầu bảo vệ dữ liệu đăng ký hiến, quản lý thông tin và điều phối nguồn tạng qua hệ thống thống nhất. Đây là những yếu tố cần thiết để hạn chế tình trạng môi giới trái phép, can thiệp vào thứ tự ưu tiên hoặc phân bổ nguồn tạng thiếu công bằng.
Trong lĩnh vực ghép tạng, nguồn hiến là vô cùng quý giá, nhưng tính khan hiếm không thể trở thành lý do để nới lỏng các nguyên tắc bảo vệ con người. Mọi quyết định hiến tặng phải dựa trên sự tự nguyện, được cung cấp đầy đủ thông tin và không bị chi phối bởi lợi ích vật chất hay sức ép từ bất kỳ cá nhân, tổ chức nào.
Những nghĩa cử hiến tạng tại Quảng Ninh: Khi sự sống được tiếp nối
Tại Quảng Ninh, phong trào vận động hiến mô, tạng đã được triển khai với sự tham gia của ngành Y tế, các cơ sở khám, chữa bệnh và tổ chức đoàn thể. Những câu chuyện hiến tạng sau khi người bệnh qua đời không chỉ mang lại cơ hội sống cho nhiều bệnh nhân mà còn góp phần thay đổi nhận thức cộng đồng về giá trị của việc hiến tặng.
Tháng 7/2026, một nam thanh niên 19 tuổi qua đời sau biến cố sức khỏe đã được gia đình đồng ý hiến tạng, trao cơ hội sống cho 5 người bệnh khác. Trước đó, tháng 4/2026, tại Uông Bí, một gia đình đã quyết định hiến tạng người con trai 26 tuổi, góp phần cứu sống 7 người. Những nghĩa cử ấy cho thấy trong thời khắc đau thương nhất, sự sẻ chia của gia đình người hiến có thể mở ra một hành trình sống mới cho nhiều người bệnh đang chờ ghép.
Đặc biệt, ngày 14/5/2026, Bệnh viện Đa khoa tỉnh Quảng Ninh thực hiện ca ghép giác mạc đầu tiên tại bệnh viện từ nguồn mô hiến. Đây là dấu mốc đáng chú ý trong việc tiếp nhận và sử dụng mô hiến phục vụ điều trị tại địa phương, đồng thời cho thấy hoạt động hiến tặng không chỉ dừng lại ở ghép các tạng lớn mà còn có thể giúp phục hồi chức năng, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
Những trường hợp này cũng cho thấy vai trò quan trọng của đội ngũ y tế trong việc phát hiện, đánh giá khả năng hiến, tư vấn và phối hợp với gia đình người bệnh. Quy trình hiến tạng sau khi chết não đòi hỏi sự phối hợp chuyên môn chặt chẽ, từ hồi sức, xác định tình trạng chết não theo quy định, tư vấn gia đình, đánh giá chất lượng tạng đến điều phối và vận chuyển. Mỗi khâu đều cần bảo đảm tính độc lập, khách quan và tuân thủ pháp luật.
Theo thông tin CDC Quảng Ninh công bố tháng 12/2024, ngành Y tế đã phối hợp với Hội Vận động hiến mô, bộ phận cơ thể người Việt Nam triển khai chương trình vận động đăng ký hiến tặng sau khi qua đời. Trong tháng 5/2024, toàn ngành Y tế Quảng Ninh đã có 1.310 cán bộ, nhân viên đăng ký hiến mô, tạng. Đây là một kết quả có ý nghĩa trong việc lan tỏa tinh thần nhân đạo từ chính đội ngũ những người làm công tác chăm sóc sức khỏe.
Cần hoàn thiện mạng lưới tư vấn, điều phối và hỗ trợ người hiến
Để hoạt động hiến, ghép mô, tạng phát triển bền vững, bên cạnh hành lang pháp lý, việc xây dựng mạng lưới tư vấn và tổ chức thực hiện tại cơ sở y tế có ý nghĩa quyết định.
Tại Quảng Ninh, người dân có thể tìm hiểu và đăng ký hiến mô, tạng thông qua các kênh được ngành Y tế hướng dẫn. Theo thông tin đăng tải trên website CDC Quảng Ninh, người có nguyện vọng có thể đăng ký trực tiếp tại các cơ sở y tế hoặc đăng ký trực tuyến qua kênh tiếp nhận thông tin hiến tặng của địa phương. Sau khi đăng ký, cơ quan chức năng sẽ liên hệ để hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ theo quy định.
Tuy nhiên, đăng ký hiến tạng không đồng nghĩa với việc việc lấy tạng sẽ tự động được tiến hành khi người đăng ký qua đời. Đây là điểm người dân cần hiểu rõ để tránh nhầm lẫn giữa việc thể hiện nguyện vọng hiến và quy trình thực hiện hiến theo quy định pháp luật. Dự thảo luật đang được chỉnh lý cũng đặt ra yêu cầu làm rõ trách nhiệm của người đại diện trong trường hợp hiến sau khi chết, bảo đảm sự phối hợp và tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của những người liên quan.
Đối với các cơ sở y tế, cần tiếp tục nâng cao năng lực nhận diện người bệnh có khả năng hiến, tổ chức tư vấn đúng thời điểm, cung cấp thông tin đầy đủ và hỗ trợ tâm lý cho gia đình. Việc tư vấn phải bảo đảm tính tự nguyện, không gây áp lực, không biến nỗi đau mất người thân thành sức ép đưa ra quyết định. Đồng thời, cần có quy trình phối hợp giữa bệnh viện, Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia và các đơn vị liên quan để bảo đảm việc tiếp nhận, bảo quản, vận chuyển, phân bổ mô, tạng đúng chuyên môn, kịp thời và công bằng.
Một nội dung khác cần được chú trọng là chăm sóc và hỗ trợ người hiến còn sống. Việc đánh giá sức khỏe trước hiến, tư vấn nguy cơ, theo dõi sau hiến và hỗ trợ tâm lý lâu dài cần được xem là trách nhiệm xuyên suốt của cơ sở y tế. Người hiến không chỉ cần được bảo đảm an toàn trong quá trình thực hiện mà còn phải được bảo vệ trước những ảnh hưởng có thể phát sinh về sau.
Trong quá trình góp ý dự thảo luật tại Quốc hội, đại biểu Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Quảng Ninh cũng đề nghị tăng cường cơ chế bảo vệ người chưa thành niên, làm rõ trách nhiệm của cơ sở y tế trong tư vấn, chăm sóc và hỗ trợ người hiến, đồng thời hoàn thiện nguyên tắc điều phối mô, tạng để bảo đảm minh bạch, công bằng. Những ý kiến này cho thấy yêu cầu hoàn thiện pháp luật cần xuất phát từ cả góc độ chuyên môn y tế lẫn quyền con người và thực tiễn tổ chức thực hiện.
Lan tỏa nghĩa cử nhân văn bằng thông tin đúng và niềm tin cộng đồng
Hiến mô, tạng là quyết định có ý nghĩa sâu sắc, liên quan trực tiếp đến cơ thể, sức khỏe, niềm tin và quan niệm của mỗi cá nhân, gia đình. Vì vậy, truyền thông về hiến tặng cần được thực hiện một cách khoa học, nhân văn, tôn trọng sự khác biệt về văn hóa, tín ngưỡng và tâm lý.
Người dân cần được giải thích rõ rằng hiến tạng không đồng nghĩa với việc từ bỏ nỗ lực cứu chữa người bệnh. Các quyết định điều trị phải được thực hiện độc lập với việc xem xét khả năng hiến; việc xác định chết não phải tuân thủ tiêu chuẩn chuyên môn và quy trình pháp luật, do hội đồng có thẩm quyền thực hiện. Đây là nguyên tắc quan trọng để bảo đảm niềm tin của cộng đồng đối với hoạt động hiến, ghép.
Bên cạnh đó, cần tăng cường truyền thông về quyền đăng ký, quyền thay đổi nguyện vọng, quy trình tư vấn và các cơ chế bảo vệ người hiến. Các cơ sở y tế, trường học, tổ chức đoàn thể có thể trở thành kênh lan tỏa thông tin chính thống, giúp người dân hiểu đúng ý nghĩa của hiến tặng và chủ động trao đổi nguyện vọng với gia đình.
Hoàn thiện pháp luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người không chỉ nhằm tăng nguồn tạng phục vụ điều trị, mà còn hướng tới xây dựng một hệ thống nhân đạo, an toàn và minh bạch. Với Quảng Ninh, những ca hiến tạng đã được ghi nhận là minh chứng cho sức lan tỏa của tinh thần sẻ chia. Khi hành lang pháp lý được hoàn thiện, mạng lưới y tế được củng cố và người dân được tiếp cận thông tin đầy đủ, mỗi nghĩa cử hiến tặng sẽ có thêm cơ hội trở thành hành trình hồi sinh sự sống, trên nền tảng tôn trọng và bảo vệ quyền con người.
Lê Giang
